ZAŁOŻENIA
AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU
WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO

Białystok, Listopad 2004r.

I. Spis Treści

I. Spis Treści
II. Wstęp
III. Aktualizacja diagnozy w oparciu o nowe dane statystyczne
Ogólna informacja o województwie
Infrastruktura
Sektor produkcyjny
Sfera społeczna
Zasoby ludzkie, rynek pracy
IV. Ocena dotychczasowych efektów realizacji strategii województwa
V. Projekcje oczekiwanych skutków realizacji obecnej strategii i programów regionalnych do roku 2006 - analiza ex ante
VI. Wnioski z analiz obowiązujących i realizowanych dokumentów regionalnych
VII. Wnioski z krajowych strategii i prognoz powstałych w trakcie prac nad NPR 2007 – 2013.
IX. Synteza Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa
X. Propozycja aktualizacji celów i priorytetów
XI. Płaszczyzny współpracy międzywojewódzkiej
XII. Płaszczyzny współpracy transgranicznej i międzynarodowej współpracy regionalnej
XIII. Elementy niezbędne do realizacji strategii rozwoju województwa nie będące w kompetencji województwa
XIV. Propozycja systemu monitorowania - w tym kategorie wskaźników,
XV. Instrumenty realizacji Strategii Rozwoju Województwa

II. Wstęp

Rozpoczęły się przygotowania do kolejnego okresu programowania. Trwają prace nad Narodowym Planem Rozwoju 2007-2013. Województwa wypracowały wspólne stanowisko w sprawie podstawowych dokumentów regionalnych, stanowiących niezbędny wkład województw w kontekście znaczącego zwiększenia regionalnego komponentu funduszy strukturalnych w perspektywie finansowej na lata 2007- 2013. 
Uznano za niezbędne przyjęcie jednolitych i wspólnie akceptowanych zasad, zakresu oraz trybu podejmowanych prac w zakresie:
o	Charakteru (typu) dokumentów, jakie powinny przygotować województwa,
o	Zakresu aktualizacji podstawowego dokumentu, jakim na etapie prac nad NPR powinny się stać zaktualizowane STRATEGIE ROZWOJU WOJEWÓDZTW,
o	Nowego horyzontu czasowego przygotowywanych (aktualizowanych) dokumentów regionalnych,
o	Założeń metodycznych oraz struktury przygotowywanych dokumentów;

Wszystkie województwa przystąpiły do aktualizacji Strategii Rozwoju Województw. Ustalono wspólną strukturę tych dokumentów oraz wyznaczono okres ich zasięgu – 2020r. Ze względu na złożoność procesu aktualizacji dokumentu w pierwszej kolejności przygotowano Założenia Aktualizacji Strategii Rozwoju Województw, które stanowić będą regionalny wkład do dalszych prac nad NPR 2007-2013, staną się podstawą do pobudzenia dyskusji (społecznego dialogu) na temat rozwoju województwa w nowych warunkach (członkostwo w UE, zwiększony strumień zasilania finansowego, wzrastająca aktywność sektora organizacji pozarządowych itp.), stanowić będą podstawę zaktualizowanych Strategii Rozwoju województwo roku 2020 oraz Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2007-2013, będą podstawą do podjęcia dyskusji z resortami na temat głębszej regionalizacji działań zawartych w projektach strategii resortowych (działowych).

Założenia aktualizacji Strategii składają się z następujących rozdziałów: 
1.	Wstęp 
2.	Aktualizacja diagnozy w oparciu o nowe dane statystyczne 
3.	Ocena dotychczasowych efektów realizacji strategii województwa - analiza ex post, 
4.	Projekcje oczekiwanych skutków realizacji obecnej strategii i programów regionalnych do roku 2006 - analiza ex ante, 
5.	Wnioski z analiz obowiązujących i realizowanych dokumentów regionalnych (strategii, programów operacyjnych), 
6.	Wnioski z krajowych strategii i prognoz powstałych w trakcie prac nad NPR 2007-2013- pod kątem ich uwzględniania w dokumentach wojewódzkich, 
7.	Weryfikacja i ocena aktualności dotychczasowej analizy SWOT
8.	Synteza Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa
9.	Propozycja aktualizacji celów i priorytetów 
10.	Płaszczyzny współpracy międzywojewódzkiej, 
11.	Płaszczyzny współpracy transgranicznej i międzynarodowej współpracy regionalnej, 
12.	Elementy niezbędne do realizacji strategii rozwoju województwa nie będące w kompetencji województwa
13.	Propozycja systemu monitorowania- w tym kategorie wskaźników, 
14.	Instrumenty realizacji Strategii Rozwoju Województwa 

Niniejszy dokument nie jest gotowym projektem Strategii Rozwoju Województwa Podlaskiego do 2020 roku, ale stanowi jego podstawę i wskazuje główne założenia rozwoju województwa podlaskiego. 

III. Aktualizacja diagnozy w oparciu o nowe dane statystyczne 

Do Założeń aktualizacji Strategii Rozwoju Województwa Podlaskiego przeprowadzono jedynie wstępną analizę i aktualizację danych statystycznych. Docelowy dokument strategiczny powinien opierać się na najnowszych danych (tj. w miarę możliwości za 2004r.).
Ogólna informacja o województwie
Województwo podlaskie położone w północno – wschodniej części Polski sąsiaduje z województwami: warmińsko – mazurskim, mazowieckim i na krótkim odcinku z lubelskim. 
Od wschodu, na długości ok. 250 km, województwo graniczy z Białorusią, a od północy, na długości ponad 100 km, z Litwą. Podlaskie zajmuje obszar 20 180 km2, tj. 6,5% powierzchni całego kraju i jest szóstym pod względem wielkości województwem w Polsce. Podzielone jest ono na 14 powiatów ziemskich i 3 grodzkie oraz 118 gmin i 3276 sołectw. Sieć osadniczą stanowi 36 miast i 3945 miejscowości wiejskich. 
Liczba ludności województwa podlaskiego wynosi 1 204 tys. osób, co stawia nasze województwo na 14 miejscu w Polsce. W latach 2000-2003 dynamika przyrostu ludności była ujemna i wyniosła -1,1%. Ludność miast osiągnęła stan 710,8 tys. tj. 59% ogółu ludności województwa. Na małą gęstość zaludnienia, wynosząca 60,4 osób na km², olbrzymi wpływ ma niski stopień urbanizacji województwa. Największym miastem i jednocześnie stolicą województwa jest liczący ponad 291,7 tys. mieszkańców Białystok. Pełni on rolę gospodarczego i naukowo-kulturalnego centrum północno-wschodniej Polski. Spośród pozostałych miast tylko Suwałki i Łomża liczą powyżej 65 tys.. Augustów, Bielsk Podlaski, Grajewo, Hajnówkę, Zambrów i Sokółkę zamieszkuje ludność w przedziale od 20 tys. do 30 tys. mieszkańców. Pozostałe ośrodki to miasta małe - do 15 tys. mieszkańców. Wiejska sieć osadnicza charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem; średnio na jedną miejscowość wiejską przypada ok. 133 mieszkańców (w kraju 259).
Poziom technologiczny oraz stopień innowacyjności większości przemysłu jest stosunkowo niski. Niski jest również stopień wykorzystania znacznej części majątku produkcyjnego. Mała konkurencyjność lokalizacyjna powoduje niewielkie zainteresowanie kapitału zagranicznego i krajowego inwestowaniem w województwie podlaskim. 
Dominującym działem gospodarki naszego województwa jest rolnictwo. Jest ono równomiernie rozmieszczone w stosunku do bazy surowcowej. W Podlaskiem funkcjonuje ok. 120,1 tys. indywidualnych gospodarstw rolnych, których średnia powierzchnia użytków rolnych przypadających na jedno gospodarstwo rolne wynosi 13,4 ha. Poziom infrastruktury technicznej na wsi jest jeszcze słaby.
Województwo podlaskie jest regionem nizinnym (średnia wysokość ok. 150 m n.p.m) niemal w całości położonym w dorzeczu Wisły. Głównymi rzekami są Narew, Biebrza i Bug. Ważnym elementem sieci hydrograficznej są jeziora. Największe z nich to Wigry, Hańcza, Szurpiły, Necko, Rajgrodzkie. Stopień lesistości wynosi w województwie 29,6% i jest o 1,3 pkt wyższy od średniej krajowej. Główne kompleksy leśne występują w północnej i wschodniej części województwa. Są to Puszcza Białowieska, Knyszyńska, Augustowska oraz Puszcza Kurpiowska. 
	Nasz region charakteryzuje się dużym stopniem czystości i naturalności środowiska przyrodniczego. Świadczyć o tym może największy w Europie obszar bagien w dolinach rzek Narwi i Biebrzy z parkami narodowymi Narwiańskim i Biebrzańskim oraz doliny rzek: Bugu z Nurcem, Narwi z Supraślą, Biebrzą i Pisą, Czarnej Hańczy, Rospudy i Szeszupy, będące terenami o unikalnych walorach ekologicznych. 
Szczególną wartość ekologiczną i rekreacyjną posiada kompleks jezior Pojezierza Suwalsko–Augustowskiego z Wigierskim Parkiem Narodowym i Suwalskim Parkiem Krajobrazowym oraz jezior w rejonie Rajgrodu. Malownicze krajobrazy z bogactwem przyrody zachowanym w pierwotnym kształcie tworzy Puszcza Białowieska z Białowieskim Parkiem Narodowym, Puszcza Knyszyńska z Parkiem Krajobrazowym Puszczy Knyszyńskiej oraz Puszcza Augustowska. 
Tereny chronione stanowią 32% powierzchni całego województwa (średnia krajowa 30%); na 1 mieszkańca przypada 5270 m² (w kraju 2429 m²). Z uwagi na unikatowe wartości przyrodnicze cały obszar województwa został włączony do ekoregionu „Zielone Płuca Polski”. 
Podlaskie nie należy do okręgów zasobnych w surowce mineralne. Występują tu głównie złoża: kruszywa naturalnego, rud żelaza, piasku i żwiru a także złoża borowiny (w rejonie Augustowa i Supraśla) oraz kredy (okolice Mielnika i Rajgrodu).
	Województwo podlaskie jest regionem o wielokulturowej i wielonarodowościowej specyfice i najbardziej zróżnicowanym pod względem etnicznym w kraju. Zamieszkują tu, obok Polaków: Białorusini, Litwini, Ukraińcy, Tatarzy i Romowie. Spotykamy się tutaj z licznymi zabytkami architektury sakralnej, wieloma obiektami architektury ludowej oraz miejscami o dużym znaczeniu historycznym. Podlasie słynie ponadto z bogatej obrzędowości, mającej charakterystyczne cechy folkloru obszarów pogranicza kulturowego. 
	 
Infrastruktura
	Położenie województwa w geograficznym środku Europy sprawia, iż może ono spełniać istotną rolę w krajowym i międzynarodowym systemie komunikacyjnym. Przebiegają tędy ważne szlaki transportowe ze wschodu na zachód i z północy na południe. Pierwszy z nich biegnie z Berlina przez Warszawę i Grodno do Sankt Petersburga, drugi – z Warszawy do Helsinek (przyszła droga tranzytowa szybkiego ruchu Via Baltica łącząca kraje bałtyckie z Europą Zachodnią). 
	Strategiczne znaczenie odgrywają następujące drogi:
Nr 8 Warszawa - Białystok - Augustów - Suwałki – Budzisko – granica państwa, należąca do Transeuropejskich Sieci Transportowych; 
Nr 16 Olsztyn – Ełk -  Augustów – Pomorze – Poćkuny – Ogrodniki – granica państwa;
Nr 19 granica państwa - Kuźnica - Białystok - Bielsk Podlaski - Siemiatycze - Lublin – Rzeszów;
Nr 61 Warszawa – Ostrołęka - Łomża - Grajewo – Augustów;
Nr 65 granica państwa – Gołdap – Ełk- Grajewo – Mońki – Białystok – Bobrowniki – granica państwa;
Nr 66 Zambrów – Wysokie Mazowieckie – Brańsk – Bielsk Podlaski – Kleszczele Czeremcha – granica państwa.
	Podstawową sieć drogową województwa stanowią drogi krajowe (o twardej nawierzchni) o długości 981 km, wojewódzkie - 1236 km, powiatowe - 4579 km i gminne – 1541 km. Układ przestrzenny dróg jest wystarczający pod względem obsługi sieci osadniczej, natomiast pod względem nawierzchni ich stan jest niezadowalający.
Sieć drogowa w naszym województwie modernizowana była w latach 70-tych i 80-tych, a wiele jej odcinków pochodzi jeszcze z lat 60-tych.
	Ze względu na znaczne nasilenie ruchu i niedostosowanie standardu nawierzchni dróg do obciążeń oraz ograniczone środki finansowe dla potrzeb remontowych, następuje przyspieszony proces degradacji nawierzchni dróg. Na drogach wojewódzkich o charakterze tranzytowym tempo degradacji jest największe. Na tych drogach wystąpił stan krytyczny w zakresie równości podłużnej oraz stan krytyczny nośności. Blisko 35% dróg wojewódzkich nie spełnia wymogów technicznych odnośnie szerokości jezdni. 
	Drogowe przejścia graniczne w województwie podlaskim znajdują się w Budzisku i Ogrodnikach (Litwa) oraz Kuźnicy, Bobrownikach i Połowcach (Białoruś)). 
	Sieć kolejową na terenie województwa tworzy 682 km linii normalnotorowych, co stanowi około 3,4% łącznej długości w całym kraju (20,32 tys. km), z czego zaledwie 220 km jest zelektryfikowanych. Przez województwo przebiega także 55 km linii szerokotorowych, które łączą się z białoruską siecią kolejową. Wskaźnik gęstości linii kolejowych wynosi 3,9 km/100 km2 (w kraju 7,1 km/100 km²), co daje 15 miejsce w zestawieniu ogólnopolskim. 
	Zasadniczy szkielet sieci kolejowej stanowią linie: 
Nr 6 Zielonka – Małkinia – Białystok – Sokółka – Kuźnica Białostocka – granica państwa;
Nr 40 Sokółka – Augustów – Suwałki;
Nr 51 Suwałki – Trakiszki – granica państwa;
Nr 31 Siedlce – Czeremcha – Hajnówka – Siemianówka – granica państwa;
Nr 32 Czeremcha – Bielsk Podlaski – Białystok;
Nr 65 Białystok – Grajewo – Ełk – Głomno.
Przez województwo przebiega I Europejski Korytarz Transportowy Warszawa - Białystok - Sokółka - Suwałki - Trakiszki.
	Linie kolejowe wymagają modernizacji i dostosowania do standardów europejskich. Brakuje szybkiej kolei umożliwiającej skrócenie czasu dojazdu z głównych ośrodków miejskich regionu do Warszawy i innych aglomeracji. Pogorszenie koniunktury w ostatnich latach wpłynęło na wyraźny spadek liczby przewozów, zarówno towarowych jak i pasażerskich. Spowodowało to nierentowność niektórych linii kolejowych, zwłaszcza peryferyjnych oraz konieczność ich zawieszania.
	Komunikacja lotnicza w województwie podlaskim nie istnieje. Lotniska sportowo-sanitarne w Białymstoku i Suwałkach nie są przystosowane do celów komunikacyjnych. Istniejące w Białymstoku lotnisko Krywlany mogłoby po niezbędnej modernizacji spełniać funkcję komunikacyjną do chwili realizacji projektu budowy docelowego lotniska regionalnego.
	W ostatnich latach nastąpił dynamiczny rozwój systemu telekomunikacyjnego. Duże zaległości w tej dziedzinie w stosunku do innych regionów zostały zlikwidowane. Podlaskie znajduje się w czołówce województw pod względem wskaźnika ilości abonentów na 1000 mieszkańców. Wskaźnik gęstości telefonicznej w miastach plasuje województwo na 10 miejscu, zaś w odniesieniu do terenów wiejskich na 3. Stan techniczny nie odbiega od średnich wskaźników krajowych. W regionie wykonana została w około 80% sieć linii światłowodowych. Słabą stroną jest utrudniony dostęp do Internetu na obszarach wiejskich. 
	Infrastruktura elektroenergetyczna posiada zdywersyfikowane zasilanie i stosunkowo dobrze rozwinięty system na poziomie wysokich napięć z wyjątkiem północnej części województwa. Problemy z zasilaniem występują na niektórych obszarach wiejskich, gdzie stare sieci SN i NN wymagają modernizacji. W systemie energetycznym województwa swoje miejsce mają również kotłownie na bazie biomasy, małe elektrownie wodne i farmy wiatrowe jako źródła energii odnawialnej. Moc zainstalowana tych źródeł wynosi 1 280 KW i ma tendencję wzrostową. Konieczność ochrony unikalnych walorów środowiska przyrodniczego województwa i zachowania jego czystości uzasadniają rozwój i wsparcie przedsięwzięć w tym zakresie.
	System sieci gazownictwa ziemnego województwa podlaskiego zalicza się do najsłabiej rozwiniętych w kraju (1012,70 km długości). Fakt, iż z gazu przewodowego korzystają mieszkańcy 10 miast, plasuje województwo podlaskie na ostatnim miejscu w kraju pod względem jego odbioru i zużycia. Trzy gazociągi transgraniczne z Rosji i Białorusi zapewnią perspektywiczne potrzeby zasilania regionu. 
	Województwo należy do jednych z najsłabiej wyposażonych w sieć wodociągową (10 105 km długości). Na koniec 2003r. sieć wodociągową posiadały wszystkie miasta i ośrodki gminne i korzystało z niej 1 026,7 tys. ludności województwa. 
Źródłem zaopatrzenia w wodę wodociągów komunalnych są generalnie wody podziemne, z wyjątkiem m. Białegostoku, gdzie pobierana jest również woda powierzchniowa z rzeki Supraśl. Wody podziemne Województwa są dobrej jakości i wymagają ochrony ilościowej i jakościowej.
Produkcja wody zgodnej ze standardami jakościowymi Unii Europejskiej wymaga dostosowania i poprawy wydajności urządzeń uzdatniających wodę.
Infrastruktura kanalizacyjna jest lepiej rozwinięta w miastach i znacznie słabiej na obszarach wiejskich województwa. Długość sieci kanalizacyjnej pod koniec 2003r. w Podlaskiem wynosiła 1798.4 km. i korzystało z niej 674 497 osób. 
	W województwie podlaskim funkcjonuje 30 oczyszczalni przemysłowych, w tym: 4 mechaniczne, 25 biologicznych i jedna z podwyższonym usuwaniem biogenów oraz 91 oczyszczalni komunalnych, w tym: 69 biologicznych i 22 z podwyższonym usuwaniem biogenów. Procent ludności korzystającej w miastach z oczyszczalni ścieków wynosi 90,4 %, na wsiach – 11,2%.
	Wody opadowe z terenów zainwestowania są w większości odprowadzane powierzchniowo. Kanalizacja deszczowa występuje jedynie w miastach, choć tu również znaczna część terenów zabudowy ekstensywnej jeszcze jej nie posiada. Wyloty kanalizacji deszczowej do zbiorników wodnych nie są praktycznie wcale wyposażone w systemy podczyszczające (np. osadniki, separatory).
	Konieczny jest dalszy rozwój gospodarki wodno-ściekowej województwa ze szczególnym uwzględnieniem obszarów chronionych i zabezpieczeniem sanitarnym stref zasobowych komunalnych ujęć wody. 
	Głównym sposobem zagospodarowania odpadów komunalnych w województwie jest składowanie. Odpady deponuje się obecnie na 126 zalegalizowanych składowiskach, jednak ich stan techniczny i zabezpieczenie przed negatywnym oddziaływaniem na środowisko jest w wielu przypadkach niewystarczający. Odpady stałe gromadzone są także w miejscach przypadkowych, na tzw. „dzikich wysypiskach”. Dużym problemem jest również zaśmiecanie poboczy dróg, terenów brzegowych rzek i jezior. Pilnego rozwiązania wymaga także kwestia odpadów pozostawionych przez osoby przekraczające granicę.
	W województwie funkcjonują dwa składowiska odpadów przemysłowych. Większość odpadów powstających w sektorze gospodarczym jest wykorzystywana, tylko niewielką ich część umieszcza się na składowiskach odpadów komunalnych. Problem stanowią odpady zawierające azbest, dla których obecnie jedyną metodą utylizacji jest składowanie (w województwie nie ma składowiska, które może przyjmować takie odpady). Odpady medyczne w znacznej części są unieszkodliwiane w czterech spalarniach przyszpitalnych, pozostała część jest przekazywana do zakładów unieszkodliwiania poza województwo. Mogilniki (miejsca magazynowania przeterminowanych środków ochrony roślin) są stopniowo likwidowane, gdyż stwarzają poważne zagrożenie dla środowiska. Konieczne jest wprowadzenie systemowej gospodarki odpadami w układzie ponadlokalnym, wdrażanie selektywnej zbiórki odpadów oraz nowoczesnych technologii odzysku i unieszkodliwiania odpadów.

Sektor produkcyjny
Podlaskie charakteryzuje się jednym z najniższych poziomów rozwoju gospodarczego. Udział sektora przemysłu, budownictwa, usług rynkowych w tworzeniu PKB należy do jednych z najniższych w kraju. W 2002 roku wartość wytworzonego PKB wynosiła 17 976 mln zł, co stanowiło 2,4% PKB dla Polski i wykazuje tendencję spadkową. Średnia wartość PKB na osobę w 2002 roku w regionie wynosiła w 14 727 zł, co stanowiło około 74% średniej krajowej. Niski jest również udział regionu w wartości dodanej brutto, który osiąga 2,4% (15 lokata w Polsce). 
Województwo podlaskie to region o charakterze rolniczym. W 2003 roku użytki rolne stanowiły 61% powierzchni województwa. Rolnictwo prawie w całości związane jest z sektorem prywatnym, w którego użytkowaniu znajduje się 96% użytków rolnych. Średnia wielkość indywidualnych gospodarstw rolnych jest wysoka, gdyż wynosi 13,5 ha (średnia wielkość krajowa wynosi 9,5 ha). Jednak, jeśli chodzi o produktywność tego sektora, jest ona znacznie niższa od średniej krajowej. W rolnictwie występuje znaczny przerost zatrudnienia przy jednocześnie występującym bezrobociu oraz niskim stopniu towarowości produkcji.
Gleby w województwie nie są żyzne (zbyt mała zawartość próchnicy i duże zakwaszenie) a klimat jest bardzo niestabilny. Największy odsetek stanowią grunty IV i V klasy bonitacyjnej. W strukturze użytków rolnych występuje największy w Polsce udział łąk i pastwisk, które stanowią 35,3% powierzchni użytków rolnych, natomiast bardzo mało jest sadów (0,4%) oraz mniejszy od przeciętnego w kraju, odsetek gruntów ornych (64,2%). W produkcji roślinnej przeważa, podobnie jak w kraju, uprawa roślin mało pracochłonnych, w tym głównie zbóż i ziemniaków. Poziom zanieczyszczenia gleb jest niski a czyste ekologicznie obszary stwarzają potencjalne warunki do rozwoju rolnictwa ekologicznego. Duży areał użytków zielonych stwarza warunki do hodowli bydła, głównie mlecznego. Obsada bydła wykazuje tendencję wzrostową (na 100 ha użytków rolnych najwyższa w kraju – 66,1 sztuk). Udział krów w pogłowiu bydła ogółem wynosi 51,6% (w kraju - 52,4%). Tak więc, pod względem produkcji mleka region zajmuje istotną pozycję w kraju.
W województwie da się zauważyć znacznie wyższy od średniej krajowej udział osób pracujących w sektorze „rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo”. 7,8% stanowi ludność wiejska nie pracująca w rolnictwie, podczas gdy w kraju średnio 22,2%. 15,7% gospodarstw i 13,8% ludności rolniczej utrzymuje się tylko z pracy w gospodarstwie rolnym (w kraju odpowiednio: 11,5% i 9,6%). Większy niż w kraju jest też odsetek gospodarstw przetwarzających własne płody rolne. Ten stan rzeczy potwierdza wybitnie agrarny charakter obszarów wiejskich województwa.
Przemysł województwa związany jest głównie z dominującym rolnictwem a kluczową pozycję zajmuje w nim produkcja i przetwórstwo artykułów spożywczych. W regionie tym przetwarzane są głównie rodzime surowce. Wiodącą pozycję zajmuje produkcja artykułów spożywczych i napojów w dość równomiernie rozmieszczonych zakładach przetwórstwa gdzie wytwarzane są produkty mięsne, drobiowe, owocowo-warzywne, zbożowe, alkohol, piwo oraz najlepiej rozwinięte przetwórstwo mleka. Podlaskie mleczarnie są największymi i najnowocześniejszymi wytwórniami produktów mlecznych w kraju. Część produkcji importuje się na bardzo wymagające rynki Europy Zachodniej. Istotne znaczenie ma również produkcja maszyn i urządzeń, produkcja tkanin oraz drewna i wyrobów z drewna. Stosunkowo niski jest poziom technologiczny przemysłu. 
Podlaskie charakteryzuje się jednym z najniższych udziałów sektora przemysłu w wartości dodanej brutto – 21% (w kraju 32,8%). Wartość produkcji sprzedanej przemysłu w październiku 2003r. osiągnęła wartość 910,2 mln zł, a jej wartość w przeliczeniu na 1 mieszkańca ustawia je na 15 miejscu w Polsce. W zakresie wysokości ponoszonych nakładów inwestycyjnych (z tendencją spadkową) oraz w wielkości nakładów na działalność innowacyjną i badawczo rozwojową województwo podlaskie znajduje się również na ostatnim miejscu, co w znacznym stopniu ogranicza konkurencyjność produktów na rynku. Mimo ogromnych zmian Podlaskie jest nadal jednym z najsłabiej rozwiniętych gospodarczo regionów Polski.
Największym ośrodkiem przemysłowym w województwie jest Białystok (z rozwiniętym przemysłem budowlanym, lekkim, elektromaszynowym i spożywczym) oraz Łomża i Suwałki.
 Według danych REGON w październiku 2003 roku w województwie podlaskim zarejestrowanych było 96,4 tys. Podmiotów gospodarki narodowej, w tym 96,7% w sektorze prywatnym. 
Duże znaczenie w gospodarce regionu odgrywa sektor małych i średnich przedsiębiorstw, którego udział w ogólnej liczbie przedsiębiorstw wynosi 99,8%. Ich rozkład terytorialny jest bardzo nierównomierny a mieszkańców województwa cechuje niska przedsiębiorczość. Główne skupiska MSP koncentrują się w aglomeracjach miejskich. Podstawowymi barierami ich szybkiego rozwoju są: brak własnych środków oraz niedobór zewnętrznych źródeł finansowania, trudności z uzyskaniem kredytu, bariery rynkowe obejmujące popyt na rynku wewnętrznym i rynkach zagranicznych oraz konkurencję, bariery związane z zasobami pracy (niewłaściwe przygotowanie zawodowe pracowników, brak środków na sfinansowanie szkoleń i kursów dla zatrudnionych).
	Istotne znaczenie dla rozwoju gospodarczego mają instytucje wsparcia biznesu (finansowe, ubezpieczeniowe, świadczące usługi doradcze, targowo – promocyjne, zajmujące się obrotem nieruchomościami), których zadaniem jest tworzenie korzystnego klimatu dla przedsiębiorczości. Na terenie całego województwa działa łącznie 26 instytucji okołobiznesowych, co stanowi 4,6% ogółu tego typu firm w kraju i daje 13 miejsce. Rozmieszczenie tych instytucji nie jest jednak równomierne i koncentruje się głównie w większych miastach. Względnie dobrze rozwinięta jest sieć banków. 
Zainteresowanie kapitału zagranicznego jest niewielkie z uwagi na bardzo małą atrakcyjność regionu spowodowaną między innymi: niskim poziomem PKB, niewielką chłonnością rynku, małym stopniem urbanizacji i rozwoju infrastruktury, słabo rozwiniętą produkcją przemysłową, mało konkurencyjną kadrą pracowniczą, itp. Na terenie województwa działa 390 spółek handlowych z udziałem kapitału zagranicznego. Ośmiu największych inwestorów( m.in. American Tobacco Industries Plc, PepsiCo, Pfleiderer) ulokowało na Podlasiu około 1 mln USD (ostatnia lokata w kraju). Udział inwestycji zagranicznych jest niewielki i w stosunku do kraju stanowi zaledwie 1,3%. Zainteresowania inwestorów zagranicznych koncentrują się zwłaszcza na przedsięwzięciach dystrybucyjnych, w mniejszym stopniu na produkcyjnych.
Handel zagraniczny w gospodarce województwa odgrywa duże znaczenie z racji przygranicznego położenia województwa, niemniej aktywność województwa w obrotach handlu zagranicznego jest stosunkowo najniższa w kraju. Wielkość eksportu województwa (1,3%) plasuje je na przedostatniej pozycji w kraju, natomiast importu (0,8%) na ostatniej pozycji. W kierunkach eksportu dominuje sprzedaż na rynki byłego ZSRR, import zaś pochodzi z krajów UE. 
Podlaskie należy do regionów o wybitnych walorach przyrodniczo – krajobrazowych i jest regionem atrakcyjnym turystycznie dla tych, którzy lubią bliski kontakt z naturą. Szczególną wartość przyrodniczą, historyczną i rekreacyjną stanowią 4 parki narodowe, w tym Białowieski Park Narodowy - jedyny w Polsce obiekt wpisany na listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości.
Całe województwo położone jest w obszarze funkcjonalnym Zielonych Płuc Polski. Walory środowiska, na które składają się unikalne w skali Europy tereny bagienne, puszcze, wielkie kompleksy leśne, urozmaicona rzeźba polodowcowa, jeziora, nieskażone cywilizacją czyste powietrze, jak również różnorodne środowisko dziedzictwa kulturowego stwarzają szansę dla rozwoju turystyki kwalifikowanej, krajoznawczej, agroturystyki oraz uzdrowisk.
W 2002 roku w Podlaskim działały 44 kwatery agroturystyczne. Spośród 245 obiektów turystycznych, dysponujących 14,5 tys. miejsc noclegowych, zaledwie 20 można zaliczyć do hoteli o wyższej klasie. Tak niska liczba hoteli świadczy o znacznym niedoborze w tym zakresie oraz jest poważną barierą w turystycznym wykorzystaniu regionu. Baza i poziom usług nie odpowiada potrzebom klientów, a połączenia transportowe nie dają szansy na bezpieczne i szybkie przemieszczanie się, co powoduje spadek liczby turystów odwiedzających Podlasie. Aby zwiększyć wpływ turystyki na rozwój gospodarczy, istnieje potrzeba rozwoju inwestycji w tym sektorze.

Sfera społeczna
W dziedzinie edukacji woj. podlaskie charakteryzuje się dobrze rozwiniętą siecią placówek oświatowych. Kształcenie prowadzone jest na wszystkich poziomach, łącznie ze studiami doktoranckimi. W roku szkolnym 2003/2004 na terenie województwa funkcjonowało 161 placówek przedszkolnych, 535 szkół podstawowych i 199 gimnazjów.
Młodzież i dorośli zdobywali wykształcenie w 77 szkołach zawodowych, 258 średnich szkołach zawodowych, 74 liceach ogólnokształcących, 99 dziennych szkołach policealnych i 63 technikach. Ogółem liczbę uczniów w/w wymienionych placówek oświatowych oszacowano na 90 481 osób.
Bazą szkolnictwa wyższego jest przede wszystkim białostocki ośrodek naukowo-akademicki, w którym funkcjonuje 18 wyższych uczelni, tym 3 filie warszawskich szkół wyższych oraz filia Papieskiego Wydziału Teologicznego w Poznaniu. Szkoły wyższe działają również w Łomży (4), Suwałkach (2) oraz po jednej w Siemiatyczach, Drohiczynie i Supraślu. W sumie na 27 uczelniach województwa studiowało ponad 49 tys. studentów.
W 2002 roku na bazę służby zdrowia województwa podlaskiego składało się 26 szpitali ogólnych, w tym 2 kliniczne. Ambulatoryjna opieka zdrowotna świadczona była przez 681 placówek, w tym 166 przychodni, 50 ośrodków zdrowia oraz 347 praktyk lekarskich. Pod względem liczby osób przypadających na jedno łóżko (184) w szpitalach ogólnych region zajmuje 4 miejsce w kraju.
W wyniku poszerzania się sfery ubóstwa (bezrobocie, niskie dochody) wzrasta zapotrzebowanie wśród mieszkańców województwa na różnego typu formy pomocy społecznej. Osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, losowej, finansowej mogą zgłaszać się do właściwych ze względu na miejsce zamieszkania i pobytu ośrodków pomocy społecznej: 39 placówek stacjonarnej pomocy społecznej, 3 gminne i 13 powiatowych domów pomocy społecznej, 9 zakładów opiekuńczo-leczniczych, 10 placówek socjalizacyjnych, 2 placówki rodzinne, 4 interwencyjne, 2 resocjalizacyjne i 47 placówek wsparcia rodzinnego. System pomocy dziecku i rodzinie wspierany jest przez Kościół Katolicki, inne kościoły i związki wyznaniowe, przez szereg organizacji pozarządowych, które prowadzą m. in. domy pomocy społecznej, stacje opieki, punkty dożywiania i wydawania odzieży, placówki dziennego pobytu, w tym: świetlice środowiskowe, opiekuńczo – wychowawcze, socjoterapeutyczne, poradnie rodzinne i rehabilitacyjne, ośrodki szkolno – wychowawcze, grupy samopomocowe. Liczba istniejących placówek nie zaspakaja występujących i ciągle wzrastających potrzeb w zakresie opieki socjalnej. Większość z nich wymaga rozbudowy i modernizacji w celu osiągnięcia określonych standardów.
W województwie podlaskim funkcjonuje ogółem 380 samorządowych instytucji kultury różnego szczebla. Większość z nich, to biblioteki publiczne - 259, działające w każdej gminie, następnie 89 – domy, centra i ośrodki kultury. Największym ośrodkiem kultury jest Białystok, w którym znajduje się większość profesjonalnych, działających na wysokim poziomie merytorycznym instytucji, jak np.: 2 teatry, filharmonia, 12 galerii sztuki. Są tu także 2 wyższe szkoły artystyczne (filie akademii warszawskich) a także średnie szkolnictwo artystyczne. Dwa kolejne ważne centra kultury w regionie – to Łomża i Suwałki. Na szczególną uwagę zasługują muzea, których w województwie podlaskim jest 22. Najistotniejszą rolę odgrywają: Muzeum Podlaskie w Białymstoku wraz z 6 oddziałami, Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu, Muzeum Okręgowe w Suwałkach i Muzeum Północno – Mazowieckie w Łomży. Atrakcją turystyczną województwa są skanseny w Ciechanowcu, Nowogrodzie i Osowiczach, a także w Białowieży, Studziwodach, Nowoberezowie i Puńsku. W województwie podlaskim działa również sejneński Ośrodek „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów”, instytucja kultury, która pod względem programowym najlepiej lokuje się w wizerunku województwa wielokulturowego i wielonarodowego. Listę instytucji uzupełniają placówki takie jak: kina, galerie, kluby kultury (zakładowe, osiedlowe, wiejskie i inne). 

Zasoby ludzkie, rynek pracy
Poziom wykształcenia mieszkańców województwa podlaskiego nie jest zadowalający. Zaledwie 7,6% populacji zdobyło wykształcenie wyższe. Jednak aspiracje edukacyjne młodzieży pobudzone zostały na skutek przemian zachodzących w ostatnich latach w gospodarce i strukturze zawodowej ludności. Z roku na rok da się zauważyć szybki wzrost liczby studentów i absolwentów uczelni wyższych. Wśród tej grupy osób wykształcenie traktowane jest jako forma zabezpieczenia przed bezrobociem oraz korzystniejsza perspektywa zawodowa. 
Osoby z wyższym wykształceniem zamieszkują głównie miasta. Ludność rolnicza posiadająca dyplomy szkół wyższych stanowi zaledwie 3,7%. Taka struktura wykształcenia jest barierą dla przemian na wsi, nie sprzyja rozwojowi i racjonalizacji produkcji, przeobrażaniu i przystosowaniu gospodarstw rolnych do warunków gospodarki rynkowej, jak również utrudnia reorientację zawodową i podejmowanie nowych inicjatyw gospodarczych. Problemem jest także fakt, iż sieć placówek szkolnictwa skupia się w największych miastach, co również zmniejsza szanse na podniesienie poziomu edukacji.
Wskaźnik studentów na 10 tys. ludności w województwie podlaskim w 2002 roku wyniósł 405,7, co daje nam 8 miejsce w kraju. 
Struktura wiekowa mieszkańców województwa podlaskiego charakteryzuje się wyższym niż w całej Polsce odsetkiem ludności w wieku przedprodukcyjnym (województwo – 23,2%, Polska - 22%) i poprodukcyjnym (województwo - 16,4%, Polska - 15%) a także niższym odsetkiem ludności w wieku produkcyjnym (województwo – 60,35%, Polska - 63%).
W województwie podlaskim w 2003 roku było zarejestrowanych 404,5 tys. osób pracujących.. Niekorzystna jest jednak struktura pracujących w gospodarce województwa według sektorów. W sektorze I, czyli w rolnictwie i leśnictwie pracowało aż 47,3% ogółu pracujących (średnia krajowa 29,7%); w sektorze II - przemysł i budownictwo – 15,9 % (średnia krajowa 24,6%); w sektorze III - usługi rynkowe - 21,7% (w kraju 21,7%), a w usługach nierynkowych 15,1% (w kraju 15,7%).
Proces transformacji polskiej gospodarki przyczynił się do powstania zjawiska bezrobocia. W marcu 2004 roku w województwie podlaskim zarejestrowanych było ponad 84,5 tys. bezrobotnych, w tym 39,4 tys. kobiet. Stopa bezrobocia wyniosła 17,6% udziału bezrobotnych w liczbie aktywnych zawodowo. Bezrobotni zamieszkujący wieś stanowią 36,5% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych (28,1 tys. osób). Szacuje się jednak, że łącznie z bezrobociem ukrytym liczba ta sięga ponad 40 tys. Wśród ogółu bezrobotnych najliczniejszą grupą są osoby posiadające wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz podstawowe – aż 64,7%. Bezrobotna młodzież do 25 roku życia stanowi 26,9% bezrobotnych. Niepokojącym zjawiskiem jest zwiększanie się grupy osób długotrwale (tzn. powyżej 1 roku) bezrobotnych, tj. 49,3% ogółu pozostających bez pracy. Długotrwałe bezrobocie częściej występuje wśród kobiet – 56,1%. Dane te, z roku na rok, wykazują niestety tendencję rosnącą. 
	Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej na Podlasiu w pażdzierniku 2003 roku wynosiło 1 972,5 zł. Wynika z tego, iż Podlaskie znajduje się w grupie województw o najniższym przeciętnym dochodzie rozporządzalnym na 1 osobę w gospodarstwach domowych. W strukturze dochodu rozporządzalnego mniejszy od średniej krajowej był udział dochodu z pracy najemnej i pracy na rachunek własny, większy natomiast stanowiły dochody z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie oraz ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych i pomocy społecznej.
Szansą na poprawę sytuacji w tym zakresie jest wzrost gospodarczy regionu, rozwój przedsiębiorczości i zdolności adaptacyjnych podmiotów gospodarczych oraz doskonalenie jakości zasobów ludzkich na szeroką skalę. 

IV. Ocena dotychczasowych efektów realizacji strategii województwa

	Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego jest realizowana przy pomocy takich narzędzi jak: Program i Kontrakt Wojewódzki, programy pomocowe Unii Europejskiej oraz sektorowe programy wojewódzkie. 

Program i Kontrakt Wojewódzki
Pierwszy Kontrakt Wojewódzki realizowany był w latach 2001-2003 i dał województwom możliwość prowadzenia polityki wewnątrzregionalnej województw w stosunku do samych siebie, a nie tylko, jak wcześniej, polityki regionalnej państwa w stosunku do województw.
	Cele i działania wybrane do realizacji w kontrakcie, przy uwzględnieniu ich najwyższej efektywności, zostały określone na podstawie obecnej sytuacji społeczno-ekonomicznej województwa podlaskiego, jego obszarów funkcjonalnych oraz ich potrzeb..
	W ramach Kontraktu realizowano 420 zadań, w tym zadania ministrów właściwych. Realizacja 216 zadań regionalnych wynikających z Kontraktu przyczyniła się m.in. do poprawy bezpieczeństwa na drogach województwa podlaskiego poprzez realizację 18 inwestycji z zakresu transportu tj. modernizację ponad 25 tys.m2 dróg wojewódzkich oraz wzmocnienie ich nawierzchni. Realizacja zadań wpłynęła na wzrost zagęszczenia sieci dróg o nawierzchni bitumicznej, wzrost płynności ruchu i przepustowości dróg, a tym samym na skrócenie czasu podróży. Ponadto wybudowano, chodniki i wjazdy, przepusty i obiekty mostowe oraz dofinansowano przewozy kolejowe. 
Realizacja zadań z zakresu ochrony środowiska tj. budowa sieci kanalizacji sanitarnej, przyłączenie do sieci kanalizacyjnej nowych gospodarstw domowych, budowa oczyszczalni ścieków powoduje zmniejszenie degradacji ekologicznej województwa podlaskiego. Powiązana z tym budowa sieci wodociągowej i przyłączenie do sieci wodociągowej nowych gospodarstw, podobnie jak rozbudowa infrastruktury transportowej, wpływa na wzrost atrakcyjności regionu, szczególnie na rozwój bazy turystycznej w regionie.
W trakcie trwania Kontraktu zrealizowano 87 inwestycji z zakresu ochrony zdrowia i opieki społecznej. Wykonano prace remontowe związane z restrukturyzacją istniejących i utworzeniem nowych oddziałów w 25 zakładach opieki zdrowotnej oraz zakupiono sprzęt i aparaturę medyczną. Przeprowadzono również modernizację Domów Dziecka i Ośrodków Opiekuńczo-Wychowawczych oraz Domów Pomocy Społecznej. Ponadto zostały utworzone nowe pracownie i poradnie specjalistyczne w wyżej wymienionych ośrodkach.
Ze środków przyznanych w ramach Kontraktu dofinansowano 182 zadania oświatowe. Wybudowano takie obiekty jak: szkoły podstawowe, gimnazja i szkolne sale sportowe oraz zakupiono sprzęt do pracowni internetowych. W efekcie stworzono właściwe warunki do prowadzenia zajęć dydaktycznych.
W zakresie kultury i ochrony dziedzictwa narodowego zrealizowano 5 projektów. Zmodernizowano salę koncertową Filharmonii Białostockiej, Teatr Dramatyczny w Białymstoku, Teatr Lalki i Aktora w Łomży oraz dofinansowano Festiwal Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce i spektakle inauguracyjne teatrów lalkarskich w plenerze.
Zrealizowano 29 inwestycji z zakresu kultury fizycznej i sportu dotyczących budowy lub modernizacji sal sportowych, basenów i boisk oraz rozpoczęto budowę Hali Widowiskowo-Sportowej w Akademickim Centrum Sportu Politechniki Białostockiej.

Program PHARE
Źródłem finansowania rozwoju polityki regionalnej województwa jest także program PHARE Spójność Społeczna i Gospodarcza – edycje 2000, 2001, 2002 i 2003. W ramach wszystkich edycji programu przeprowadzane są działania ukierunkowane na wsparcie sektora produkcyjnego, rozwój zasobów ludzkich w regionie oraz rozbudowę i modernizację infrastruktury warunkującej prowadzenie działalności gospodarczej.

W zakresie komponentu infrastrukturalnego w latach 2000-2004 rozpoczęto realizację dziesięciu dużych projektów, które dotyczyły m.in. budowy tunelu i układu drogowego w jego rejonie na obwodnicy wokół Białegostoku, modernizacji dróg i ulic, budowy systemu wodno-kanalizacyjnego Łomży, poprawy dostępu do obszarów inwestycyjnych w Suwałkach. Dwa zakończone projekty dotyczyły unowocześnienia i marketingu Kanału Augustowskiego oraz modernizacji drogi krajowej nr 61 na odcinku Grajewo-Rajgród.

Wynikiem realizacji projektów programu PHARE G jest także pomoc inwestycyjna, szkoleniowa i doradcza dla małych i średnich firm działających w regionie w ramach czterech głównych podprojektów, jakimi są:
- Fundusz Dotacji Inwestycyjnej (Phare 2000, Phare 2001)
- Program Rozwoju Przedsiębiorstw (Phare 2001)
- Program Rozwoju Przedsiębiorstw Eksportowych (Phare 2001)
- Program Rozwoju Przedsiębiorstw Internetowych (Phare 2001).
W ramach komponentu rozwoju zasobów ludzkich (Phare G - 2000) przeprowadzono szkolenia i poradnictwo biznesowe dla osób zagrożonych bezrobociem, szkolenia dla pracowników MSP, zajęcia warsztatowe dla uczniów szkół średnich promujące postawy przedsiębiorczości oraz w wyniku wspierania lokalnych paktów na rzecz zatrudnienia przeprowadzono kursy szkoleniowe i sesje doradcze.
W ramach programu Phare G 2001- przeprowadzono podprojekty dotyczące:
•	aktywnego działania rynku pracy na rzecz bezrobotnych oraz innych osób napotykających trudności na rynku pracy,
•	promowania przedsiębiorczości poprzez szkolenia,
•	promowania zdolności adaptacyjnych w ramach którego przeprowadzono szkolenia dla pracowników MŚP,
•	wspierania rozwoju lokalnej współpracy partnerskiej w dziedzinie zatrudnienia poprzez organizację szkoleń.

Programy Wojewódzkie
Obok Kontraktu Wojewódzkiego oraz programu PHARE w województwie realizowane są tzw. sektorowe programy wojewódzkie:

Infrastruktura
W zakresie „Programu Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego w Województwie Podlaskim” zrealizowano następujące inwestycje:
- przebudowa skrzyżowania w Hajnówce na rondo wraz z przyległymi chodnikami, parkingiem, kanalizacją deszczową, oświetleniem i przebudową kanalizacji telefonicznej;
- przebudowa na rondo skrzyżowania drogi wojewódzkiej nr 690 wraz z korektą rowów przydrożnych;
- budowa 11 azyli dla pieszych na drogach wojewódzkich.

	W ramach „Programu zintegrowanego rozwoju drogownictwa w województwie podlaskim” wykonano:
w 2002 roku:
•	modernizację 8,4 km dróg,
•	modernizację i remont 14 obiektów mostowych o łącznej długości 197 km,
•	remont cząstkowy nawierzchni dróg (18 842 m2),
•	remont chodników (9075 m2),
•	uzupełnienie i profilowanie poboczy (265 448 m2),
•	oznakowanie poziome dróg (45 050,87 m2),
•	oznakowanie pionowe dróg (13 301 szt.),
•	uzupełnienie korpusu drogowego (181 m3),
•	ustawienie i remont barier ochronnych (968,2 m),
•	profilowanie nawierzchni żwirowej (11 400 m2),

	Ogółem na drogi wojewódzkie i utrzymanie Podlaskiego Zarządu Dróg Wojewódzkich w Białymstoku wydatkowano w 2002 roku 21.799.981,23 zł (w tym: środki w zakresie budżetów gmin – 115 416 zł, środki w zakresie Banku Światowego – 1 601 386 zł), co stanowiło 91,05 % planu rocznego.
W 2003 roku:
•	zmodernizowano i wykonano remont 9,4 km dróg,
•	zmodernizowano i wyremontowano 7 obiektów mostowych o łącznej długości 85,66 m,
•	3 przepusty,
•	wykonano 23 936 m2 chodników.

	Ogółem na drogi wojewódzkie i utrzymanie Podlaskiego Zarządu Dróg Wojewódzkich w Białymstoku wydatkowano w 2003 roku 23.179.261,25 zł – 99,89 % planu rocznego.
W 2004 roku:
•	rozpoczęto przebudowę ok. 5 km dróg wojewódzkich oraz budowę dwóch skrzyżowań typu „małe rondo”,
•	zaplanowano przebudowę trzech mostów w zakresie łącznej długości 25,70 m oraz budowę i przebudowę trzech przepustów w zakresie łącznej długości 52,40 m.

 	W ramach „Programu zintegrowanego rozwoju transportu kolejowego w województwie podlaskim do 2005 r., z perspektywą do 2015 r.” zostały zrealizowane następujące zadania:
•	podjęto działania związane z modernizacją I korytarza transportowego „projekt Rail Baltica” ze środków Funduszu Spójności w ramach programu INTERREG IIIB obejmujące linie kolejowe Warszawa - Białystok - Sokółka - Suwałki - Trakiszki,
•	wykonano naprawę linii kolejowej Czeremcha - Białystok celem podniesienia prędkości technicznej dla autobusów szynowych do 50 km/h,
•	zakupiono autobus szynowy do wykonywania regionalnych przewozów pasażerskich oraz przeprowadzono postępowanie przetargowe zakupu autobusów szynowych z dostawą w 2005 r.,
•	dokonano modernizacji dworca stacji Białystok wraz z jego otoczeniem,
•	wykonano modernizację torów postojowych I grupy w Białymstoku poprzez utwardzenie międzytorzy, wykonanie linii kanalizacyjnych, wydłużenie toru nr 14, rozbudowę kontenerowej stacji do podgrzewania wagonów.

W ramach „Programu zintegrowanego rozwoju transportu samochodowego w województwie podlaskim do 2005 r., z perspektywą do 2015 r.” zostały zrealizowane następujące zadania: 
•	wprowadzono nowe linie obsługiwane przez nowych przewoźników, a tym samym zwiększono dostępność do publicznej komunikacji autobusowej poza obszarem miasta Białegostoku,
•	dokonano racjonalizacji sieci połączeń autobusowych poprzez zapewnienie obsługi komunikacyjnej nowych miejscowości,
•	systematycznie dostosowuje się tabor do wielkości potrzeb przewozowych poprzez wprowadzanie autobusów o mniejszej pojemności na linie o małych potokach podróżnych.
•	przewoźnicy autobusowi stosowali promocyjne oferty przewozu poprzez obniżki cen biletów studenckich, sezonowych na określone trasy,
•	zwiększono konkurencyjność na rynku przewoźników autobusowych, co spowodowało wzrost jakości obsługi podróżnych,
•	zwiększono ilość połączeń międzyregionalnych np. do Szczecina, 
Rolnictwo
W ramach komponentu infrastrukturalnego Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich doszło do realizacji 49 inwestycji, w efekcie których:
-	wybudowano i zmodernizowano 111,748 km dróg,
-	zainstalowano 98,442 km sieci wodociągowej,
-	wykonano 920 szt. przyłączy,
-	wykonano 213 szt. przyzagrodowych oczyszczalni ścieków,
-	wykonano 4,915 km sieci kanalizacyjnej,
-	wykonano 321 szt. przyłączy kanalizacyjnych.

Jednocześnie, w ramach komponentu C, wszystkie jednostki samorządu terytorialnego miały możliwość skorzystania z programu szkoleniowego dotyczącego realizacji projektów infrastrukturalnych w gminach wiejskich.
	W ramach komponentu edukacyjnego 90 wniosków dotyczących remontów oraz wyposażenia szkół i świetlic w gminach wiejskich, miejsko-wiejskich i powiatach jest w trakcie realizacji.
	Zakończono realizację komponentu dotyczącego rozwoju instytucjonalnego. Jednostki pilotażowe uczestniczące w Planie Rozwoju Instytucjonalnego wyposażono dodatkowo w sprzęt informatyczny i oprogramowanie. 
Dla Samorządów przeprowadzono Program Szkoleniowy, którego celem było rozwinięcie praktycznych umiejętności urzędników i radnych w zakresie planowania i wdrażania projektów.

W ramach „Programu Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich w latach 2003-2006 w Województwie Podlaskim” w zakresie Priorytetu I doszło do realizacji następujących działań:
1.	Poprawa stanu retencjonowania wody na obszarze województwa.
-	wybudowano zbiorniki w Sitawce, Grodzisku, Zarzeczanach, Jasionówce, Repczycach, Kuźnicy, Korycinie,
-	jazy: rz. Jasranka, Lewonie, Brzozówka, Turośń, Makarki Grodzisk, Kostry Podsendkowięta, rz. Tłoczewka,
-	jazy i przepusty w Karpowiczach,
-	przepusty: Kumiała Kuplisk, Kanał Szymański, Czarnucha,
-	modernizacja jazu w Ciechanowcu,
-	odbudowa jazu w m. Ruda rz. Jaskranka
Razem wykonano 7 zbiorników wodnych o pow. 41,68 ha i 24 budowle piętrzące.
2.	Pomoc mieszkańcom obszarów wiejskich w znalezieniu zatrudnienia i alternatywnych źródeł dochodu.
-	zapewnienie źródeł dodatkowego, trwałego dochodu dla gospodarstw rolnych,
-	tworzenie miejsc pracy dla mieszkańców obszarów wiejskich.
3. Stworzenie Systemu Informacji o Obszarach Wiejskich Województwa Podlaskiego.
4. Dalszy rozwój infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich województwa podlaskiego.

W ramach realizacji Priorytetu II realizowano następujące działania:
1. Mobilizacja środków w skali regionu na rzecz marketingu mleka i jego przetworów
•	koncentracja produkcji wysokiej jakości surowca mlecznego na poziomie gwarantującym opłacalność i stabilizację dochodów producentów oraz zapewnienie jakości i standardów sanitarno- weterynaryjnych
•	koncentracja i specjalizacja zakładów przemysłu mleczarskiego oraz podniesienie ich konkurencyjności i rentowności
•	kreowanie nowoczesnej strategii oraz działań marketingowych w sferze produktów mleczarskich.
2. Wspieranie powstania regionalnego rynku mięsa czerwonego i jego przetworów
3. Wsparcie rozwoju regionalnych rynków rolnych i ogrodniczych.
W ramach „Regionalnego Programu Rozwoju Rynku i Grup Producentów Sektora Rolno-Ogrodniczego” realizuje się następujące działania:
-	powołanie jednostek do obsługi sprzedaży i działalności grup producentów,
-	organizowanie istniejących grup producentów i rolników niezrzeszonych w celu stworzenia wspólnej oferty handlowej,
-	tworzenie komputerowej bazy danych o produkcie i producentach,
-	przygotowanie i uruchomienie komputerowego systemu obrotu towarem,
-	włączenie komputerowego systemu obrotu towarem w ogólnopolską sieć handlu komputerowego,
-	utworzenie zbiorczej przechowalni pod obsługę grup producentów, co umożliwi całoroczną sprzedaż towaru, przygotowanie produktu do sprzedaży, standaryzację towaru, analizę jakościową,
-	przeprowadzenie szkoleń dla rolników rozpoczynających produkcję ogrodniczą,
-	marketing i promocja w eksporcie owoców i warzyw,
-	stworzenie regionalnego (wojewódzkiego) znaku markowego, promującego podlaskie ogrodnictwo i region.
4. Zwiększenie lesistości w województwie podlaskim.
5. Rozwijanie rolniczej produkcji pozażywnościowej.
W programie łączącym ochronę bioróżnorodności z gospodarką komunalną i energią odnawialną zasobów uczestniczy 9 gmin z terenu Kotliny Biebrzańskiej (Związek Komunalny BIEBRZA). Wykorzystanie lokalnych odnawialnych źródeł wpisane jest w podstawowe własne i obligatoryjne działania samorządu terytorialnego, odpowiedzialnego za tworzenie planów programów rozwojowych. Podstawą do realizacji tych zamierzeń jest opracowanie projektu założeń zaopatrzenia w energię.

Ochrona środowiska.
Najważniejszymi zadaniami inwestycyjnymi „Programu Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego na lata 2003-2006”, których realizacja leży w gestii poszczególnych gmin są:
w zakresie ochrony wód:
- zakończenie budowy oczyszczalni ścieków komunalnych w Kolnie i Drohiczynie,
- modernizacja i rozbudowa oczyszczalni ścieków komunalnych w Białymstoku, Bielsku Podlaskim, Ciechanowcu, Dąbrowie Białostockiej, Dowspudzie gm. Raczki, Grajewie, Krypnie, Mielniku, Narwi, Nurcu Stacji, Siemiatyczach i Zambrowie.
- rozbudowa sieci kanalizacyjnej w całym województwie.
w zakresie ochrony powietrza:
- modernizacja spalarni odpadów medycznych w szpitalach w Łomży i w Suwałkach,
- zadania zmierzające do zmniejszenia emisji pyłu w miastach Białystok, Łomża i Suwałki,
- zadania zmierzające do stopniowego eliminowania paliw węglowych stosowanych w ciepłownictwie i zastępowania ich mniej uciążliwymi dla środowiska, w tym biomasą.
w zakresie edukacji ekologicznej:
budowa ośrodków edukacji ekologicznej:
-	Ośrodka Edukacji Ekologicznej w Grajewie 
-	Instytutu Zrównoważonego Rozwoju w Narewce 
-	Stacji Edukacyjnej „Wigry” – Muzeum Wigierskiego Parku Narodowego 
- 	Ośrodka Edukacji Ekologicznej w Białymstoku.

Dla osiągnięcia założonych celów „Wojewódzkiego Planu Gospodarki Odpadami (WPGO)”, przewiduje się podejmowanie przez samorządy gminne i powiatowe następujących działań:
1) podnoszenie świadomości ekologicznej obywateli, w szczególności w zakresie minimalizacji wytwarzania odpadów;
2) skupienie gmin wokół Zakładów Zagospodarowania Odpadów (ZZO) wyposażonych w linie do segregacji odpadów lub tylko w urządzenia do doczyszczania surowców wtórnych ze zbiórki selektywnej, urządzenia do konfekcjonowania surowców, instalację do zagospodarowania/unieszkodliwienia odpadów organicznych, tymczasowe pomieszczenia do magazynowania odpadów niebezpiecznych, składowisko odpadów;
3) wdrażanie selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych, biodegradowalnych (w tym budowa gminnych zbiornic na odpady biodegradowalne), wielkogabarytowych, budowlanych i niebezpiecznych;
4) zorganizowanie Gminnych Punktów Zbiórki Odpadów Niebezpiecznych (GPZON);
5) zamykanie, rekultywacja lub modernizacja nieefektywnych lokalnych składowisk odpadów komunalnych oraz likwidacja „dzikich” wysypisk;
6) budowa zakładów recyklingu odpadów budowlanych;
7) monitoring realizacji programu usuwania azbestu, w tym budowa kwater do składowania odpadów azbestowych;
8) prowadzenie działań związanych z unieszkodliwianiem odpadów zawierających PCB;
9) zintensyfikowanie działań skierowanych na zapobieganie zanieczyszczeniu odpadami lasów, terenów przy trasach przelotowych i terenów przylegających do cieków wodnych;
10) uwzględnianie w gminnych planach gospodarki odpadami rozwiązań dot. odpadów pozostawionych przez przekraczających granicę;
11) modernizacja składowisk w celu przyjmowania odpadów „poakcyjnych”.

Edukacja i kultura.
W zakresie „Programu Rozwoju Edukacji Województwa Podlaskiego na lata 2002-2007”:
-	uruchomiono studia licencjackie na kierunku pielęgniarstwo i położnictwo w uczelniach akademickich i wyższych szkołach zawodowych,
-	w szkołach medycznych poszerzono kształcenie o nowe specjalności jakimi są: technik farmaceutyczny, technik fizjoterapii, technik masażysta, opiekunka dziecięca,
-	utworzono Szkołę Policealną Pracowników Medycznych i Społecznych w Białymstoku, w której oferta kształcenia obejmuje nowe zawody jakimi są: asystent osoby niepełnosprawnej, opiekunka środowiskowa i opiekun w domu pomocy społecznej,
-	utworzenie na bazie Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych w Suwałkach Zespołu Kolegiów Nauczycielskich,
-	powołanie Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku i w Suwałkach na bazie połączenia Ośrodków Doskonalenia Nauczycieli i Bibliotek Pedagogicznych działających w obu miastach,
-	powołanie Państwowej Wyższej Szkoły Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży kształcącej w dwóch specjalnościach: systemy oprogramowania i zarządzanie małym i średnim przedsiębiorstwem,
-	powołanie Wyższej Szkoły Służby Społecznej w Suwałkach.

W zakresie „Programu Rozwoju Kultury Województwa Podlaskiego do roku” 2006 zrealizowano następujące zadania:
I. Ochrona dziedzictwa kulturowego
1.	Ochrona i konserwacja zabytkowych obiektów, w których mieszczą się instytucje kultury, m.in. Teatr Dramatyczny im. Al. Węgierki w Białymstoku, Muzeum Rolnictwa im. ks. K. Kluka w Ciechanowcu, Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach, Teatr Lalki i Aktora w Łomży. Tworzenie Muzeum Ikon w Supraślu.
2.	Ochrona i rewaloryzacja Pałacu Branickich oraz otaczającego go zabytkowego ogrodu i parku (prace trwają nadal).
3.	Kontynuacja prac na zabytkowych cmentarzach wyznaniowych, w Łomży i Suwałkach.
4.	Wspieranie, poprzez udzielanie przez samorząd Województwa Podlaskiego dotacji, zadań z zakresu ochrony zabytkowego budownictwa sakralnego, zabytkowej architektury drewnianej i zabytków techniki.
5.	Realizacja ze środków unijnych programu rewaloryzacji Kanału Augustowskiego, jako zabytku techniki. 
6.	Kultywowanie i rozwijanie regionalnych tradycji ludowych poprzez m.in. organizację imprez (np. Międzynarodowe Spotkania z Konopielką w Knyszynie, Zapust w Radziłowie, warsztaty, targi i jarmarki sztuki ludowej i in.). Przyznawanie stypendiów Marszałka Województwa Podlaskiego na projekty z dziedziny ochrony kultury i sztuki ludowej.
II. Edukacja kulturalna dzieci i młodzieży
1.	Opracowanie i wydanie przez Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Białymstoku płyty CD pn. Zabytki architektury drewnianej województwa podlaskiego jako materiału edukacyjnego dla szkół województwa podlaskiego.
2.	Realizacja programu Ikonka w gminach województwa podlaskiego polegającego na tworzeniu lokalnych centrów informacji (w szkołach i bibliotekach).
3.	Realizacja programu wspierania kształcenia młodzieży uzdolnionej artystycznie poprzez fundowanie stypendiów przez Stowarzyszenie Na Rzecz Edukacji Estetycznej.
III. Rozwój czytelnictwa
1.	Kontynuowanie przez główną bibliotekę województwa – Książnicę Podlaską im. Łukasza Górnickiego starań o uzyskanie nowej siedziby.
2.	Wydawanie przez Książnicę Podlaską im. Ł. Górnickiego periodyku p.n. Bibliotekarz Podlaski.
IV. Tworzenie warunków do zachowania i rozwoju kultury mniejszości narodowych
1.	Zakończenie budowy Domu Kultury Litewskiej w Puńsku.
2.	Realizacja imprez kulturalnych ukazujących wielokulturowość mieszkańców naszego regionu, np.: Prezentacje Tradycji Ludowej Województwa Podlaskiego „W poszukiwaniu i przekazywaniu folkloru”, Wigilia Chłopska w Wigrach.
3.	Zachowanie kultury mniejszości narodowych poprzez wspieranie przez samorządy działalności zespołów artystycznych i organizacji imprez kultywujących tradycje i obyczaje poszczególnych narodowości.
V. Rozwój twórczości artystycznej
1.	Wspieranie ze środków Kontraktu Wojewódzkiego imprez, takich jak: Międzynarodowy Festiwal Szkół Lalkarskich w Białymstoku, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej Hajnówka.
2.	Modernizacja Teatru Dramatycznego im. Al. Węgierki i Filharmonii Białostockiej i zakup instrumentów muzycznych.
3.	Realizacja wartościowych projektów artystycznych, jak np. Międzynarodowy Festiwal Filmów Przyrodniczych im. Braci Wagów w Goniądzu, Dni Sztuki Współczesnej w Białymstoku, Międzynarodowy Festiwal teatru w Walizce w Łomży, Człowiek Pogranicza w Sejnach a także innych ważnych dla rozwoju twórczości artystycznej wydarzeń, jak plenery artystyczne, warsztaty, wydawnictwa, np. Kartki, Kultura.
4.	Ustanowienie i wręczanie nagród za osiągnięcia twórcze – nagrody Marszałka Województwa Podlaskiego, Prezydenta Miasta Białegostoku, Starosty Powiatu Łomżyńskiego i Burmistrza Choroszczy.
VI. Kształtowanie warunków do szerokiego uczestnictwa w kulturze i wspieranie regionalizmu kulturowego
1.	Realizacja wielu nowych przedsięwzięć kulturalnych wykorzystujących specyficzne walory kulturowe poszczególnych miejscowości, promujących tzw. „małe ojczyzny” i adresowanych do masowego odbiorcy. Organizacja dni poszczególnych miejscowości, w czasie których prezentowany jest ich dorobek kulturalny: występy zespołów artystycznych, wystawy twórców, kiermasze sztuki ludowej itd.
2.	Rozwój amatorskiego ruchu artystycznego, z którym wiąże się powstanie w województwie wielu nowych zespołów, zwłaszcza tanecznych.
3.	Zwiększenie aktywności ruchu społeczno-kulturalnego poprzez tworzenie nowych stowarzyszeń regionalnych, pism lokalnych i wydawnictw dotyczących historii poszczególnych miejscowości i regionów.
VII. Promocja kultury województwa w kraju i za granicą
1.	Promocja kultury województwa podlaskiego, a w szczególności zespołów i twórców ludowych w Belgii, Szwecji, Włoszech.
2.	Prezentacja twórczości artystów z naszego regionu na wystawach, festiwalach teatralnych, przeglądach (Francja, Ukraina, Niemcy, Egipt).

Sport
	Realizacja zamierzeń wynikających z „Programu Rozwoju Kultury Fizycznej i Sportu Województwa Podlaskiego do roku 2010” obejmuje w szczególności:
•	organizację zawodów o charakterze wojewódzkim sportu młodzieżowego zgodnie z kategoriami wiekowymi określonymi przez Polskie Związki Sportowe,
•	udział reprezentantów województwa w zawodach mistrzowskich, makroregionalnych, ogólnopolskich, międzynarodowych sportu młodzieżowego, zgodnie z kat. wiekowymi określonymi przez Polskie Związki Sportowe,
•	organizację przygotowań, szkoleń reprezentantów województwa do startów 
w zawodach mistrzowskich o randze krajowej i międzynarodowej w sporcie młodzieżowym,
•	organizację zawodów wojewódzkich w sporcie dzieci i młodzieży,
•	udział w zawodach krajowych i międzynarodowych oraz organizacja zawodów wojewódzkich dla osób niepełnosprawnych oraz systemu szkoleń reprezentantów województwa w sporcie osób niepełnosprawnych,
•	udział reprezentantów województwa oraz organizacja zawodów wojewódzkich w rozgrywkach makroregionalnych, krajowych i międzynarodowych sportu akademickiego, wiejskiego i szkolnego,
•	szkolenie kadry wojewódzkiej instruktorów, trenerów, sędziów sportowych; 

	W ramach „Wieloletniego Programu Rozwoju Bazy Sportowej Województwa Podlaskiego na lata 2000-2005” zostały zrealizowane następujące inwestycje:
- oddano do użytku 47 nowych sal i hal sportowych,
- wybudowano 5 krytych pływalni (Kolno, Augustów, Sokółka, Bielsk Podlaski, Zambrów),
- ukończono budowę jednego sztucznego krytego lodowiska w białostockim Zwierzyńcu,
- zbudowano lub zmodernizowano kilka kompleksów pełnowymiarowych boisk piłkarskich wraz z zapleczem lub samo zaplecze oraz przyszkolne boiska do gier zespołowych.
 
W 2004 roku Zarząd Województwa Podlaskiego udzielił dotacji w kwocie 990.697 zł na zadania dotyczące organizacji przygotowań i uczestnictwa w regionalnych, ponadregionalnych i wojewódzkich imprezach sportowych, udziału reprezentantów województwa w zawodach mistrzowskich, makroregionalnych, ogólnopolskich, międzynarodowych sportu młodzieżowego, szkolenia dzieci i młodzieży uzdolnionej sportowo w klubach sportowych, szkolenia kadry wojewódzkiej instruktorów, trenerów, sędziów sportowych, organizacją i udziałem w imprezach sportowych młodzieży wiejskiej, szkolnej, studiującej oraz osób niepełnosprawnych następującym stowarzyszeniom sportowym:
1.	Podlaskiej Federacji Sportu w Białymstoku
2.	Podlaskiemu Wojewódzkiemu Szkolnemu Związkowi Sportowemu w Białymstoku
3.	Podlaskiemu Zrzeszeniu Ludowe Zespoły Sportowe w Białymstoku 
4.	Podlaskiemu Związkowi Piłki Nożnej w Białymstoku 
5.	Podlaskiemu Stowarzyszeniu Sportowemu Osób Niepełnosprawnych „Start” w Białymstoku 
6.	Akademickiemu Związkowi Sportowemu Zarząd Środowiskowy w Białymstoku
7.	Wodnemu Ochotniczemu Pogotowiu Ratunkowemu Województwa Podlaskiego w Białymstoku 
8.	Suwalskiemu Okręgowemu Związkowi Żeglarskiemu w Suwałkach 
9.	Oddziałowi Regionalnemu Olimpiady Specjalne Polska Podlasie w Białymstoku 
10.	Polskie Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej Zarząd Wojewódzki w Łomży
11.	Podlaskiemu Związkowi Brydża Sportowego w Białymstoku 
12.	Miejskiemu Uczniowskiemu Klubowi Sportowemu „Stoczek 45”
13.	Podlaskiemu Okręgowemu Związkowi Karate 
14.	Podlaskiemu Klubowi Karate Tradycyjnego w Białymstoku 
15.	Wojewódzko-Mazowieckiecko-Podlaskiemu Klubowi Oyama Karate
16.	Lidze Obrony Kraju Biuro Podlaskiego Zarządu
17.	Automobilklubowi Podlaskiemu w Białymstoku
18.	Stowarzyszeniu Klub Balonowy w Białymstoku
19.	Podlaskiemu Oddziałowi Wojewódzkiemu PTSS Sprawni-Razem
20.	Zarządowi Okręgowemu Polskiego Okręgowego Związku Motorowego
21.	Międzyszkolnemu Klubowi Sportowemu Juvenia

Turystyka
	W zakresie realizacji „Programu Rozwoju Turystyki i Zagospodarowania Turystycznego Województwa Podlaskiego do 2010 roku”:
1)	utworzono Podlaską Regionalną Organizację Turystyczną,
2)	rozszerzono istniejący dotychczas system informacji turystycznej o powiaty: sejneński, suwalski i augustowski,
3)	realizowano projekty: Analiza rozwoju trasy VIA BALTICA pod kątem usług turystycznych wraz z kreacją liniowego produktu turystycznego oraz Promocja turystyczna regionu przygranicznego z wykorzystaniem tradycyjnych potraw kulinarnych.
						
Przedsięwzięcia zrealizowane w ramach „Planu promocji turystycznej województwa podlaskiego na 2004 rok”:
1) 5 wizyt studyjnych dziennikarzy z Francji i Włoch oraz współpraca z Zagranicznymi Ośrodkami Polskiej Organizacji Turystycznej.
Efektem wizyt są: 
-	artykuły o walorach turystycznych i przyrodniczych regionu publikowane 
w czasopismach i magazynach ukazujących się za granicą,
-	filmy o województwie podlaskim.

2) Uczestnictwo woj. podlaskiego w targach krajowych (m. in. w Białymstoku, Katowicach, Krakowie, Gdańsku, Warszawie i Poznaniu) i zagranicznych (m.in. w Utrechcie, Mediolanie, Berlinie, Moskwie i Mińsku).

Wybór rynków, na których promowane jest województwo podlaskie, wynika z analizy danych statystycznych Instytutu Turystyki, POT-u oraz Zagranicznych Ośrodków Polskiej Organizacji Turystycznej określających zainteresowania turystów woj. podlaskim. W/w przedsięwzięcia targowe skupiają najszersze grupy potencjalnych klientów, którzy wykazują zainteresowanie potencjałem turystycznym regionu. Jest to kontynuacja zadań, które owocują dynamizacją danego rynku i jego otwieraniem się na oferty woj. podlaskiego.

3) Public relations 
a)	patronat Marszałka Województwa Podlaskiego nad imprezami turystycznymi o charakterze lokalnym i ponadlokalnym, których wsparcie przyczyni się do podniesienia ich rangi i wzmocni promocję turystyczną regionu. 
b)	współpraca ze szkołami;
c)	współpraca ze sponsorami (hotele, pensjonaty i ośrodki);
d)	kształtowanie wizerunku poprzez współpracę z mediami: artykuły prasowe przed targami i po targach, informowanie nt. obecnych danych dotyczących ruchu turystycznego w województwie etc.

4) Promocja „Programu Rozwoju Turystyki i Zagospodarowania Turystycznego Województwa Podlaskiego do 2010 r” dotyczyła:
-	promocji w Internecie, 
-	dystrybucji „Programu Rozwoju Turystyki i Zagospodarowania Turystycznego Województwa Podlaskiego do 2010 r.” na CD ( kontynuacja działań).

5) Przygotowanie i promocja kalendarza imprez turystycznych 
i sportowo – rekreacyjnych (nazwa, data i miejsce, charakterystyka);
-	Promocja na stronach internetowych: Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego, Urzędu Miejskiego w Białymstoku, centrach informacji turystycznej w województwie, innych zainteresowanych jednostek;
-	do innych publikacji ( np. informator turystyczny);
-	ogólnopolski kalendarz imprez na 2005 r. wydany przez POT.

6) Promocja produktów turystycznych województwa podlaskiego
-	Promocja oferty agroturystycznej oraz stowarzyszeń i organizacji agroturystycznych (np. SIRT, ODR, Izba Rolnicza, Polska Federacja Gospodarstwa Gościnne),
-	informacja w Internecie nt. oferty agroturystycznej województwa wraz z podaniem linków do organizacji posiadających na swoich stronach internetowych oferty agroturystyczne. Intensyfikacja promocji agroturystyki w regionie Suwalszczyzny.
-	Kontynuacja promocji Podlaskiego Szlaku Bocianiego,
-	Podlaskie parki narodowe i krajobrazowe,
-	Podlaska kuchnia regionalna,
-	Szlak nadbużański, spływy kajakiem i gondolą po Bugu, 
-	Szlak religii świata w województwie podlaskim,
-	Szlak Rękodzieła Ludowego,
-	Transgraniczny Szlak Dominikański wypromowany w ramach realizacji projektu PHARE 2002 przez Stowarzyszenie Ziemia Sejneńska. 

7) „Program Żubr”, który jest wspólnym przedsięwzięciem jednostek samorządu terytorialnego z obszaru Siemiatycz, poprzez Bielsk Podlaski, Hajnówkę, Sokółkę oraz Białowieskiego Parku Narodowego, Lasów Państwowych oraz Zakładu Badania Ssaków PAN. Głównym celem programu jest opracowanie i wdrożenie spójnej wizji zrównoważonego rozwoju południowo – wschodniego Podlasia w oparciu o unikalne walory przyrodniczo – kulturowe tego obszaru jak również restytucję i ochronę wizytówki Podlasia – żubra. Realizacja powyższego zadania jest spójna z „Programem Rozwoju Turystyki i Zagospodarowania Turystycznego Województwa Podlaskiego do 2010 roku” i jest realizacją rozwoju turystycznego regionu z zachowaniem wartości przyrodniczych i kulturowych, jak również szansą na aktywizację gospodarczą i poprawę poziomu życia mieszkańców.

8) Zewnętrzne źródła finansowania rozwoju turystyki – realizacja projektów
a. W ramach Programu Współpracy Przygranicznej w Regionie Morza Bałtyckiego Polska Fundusz Małych Projektów PHARE 2001 i podpisaną umową grantową pomiędzy Stowarzyszeniem Euregionu Niemen a Urzędem Marszałkowskim Województwa Podlaskiego w zakresie przyznanej dotacji Departament Turystyki i Sportu w roku 2004 realizował projekt o nazwie „Analiza rozwoju trasy VIA BALTICA pod kątem usług turystycznych wraz z kreacją liniowego produktu turystycznego.”	 
W wyniku projektu powstała Analiza Rozwoju Trasy Via Baltica w Województwie Podlaskim – dokument zawierający inwentaryzację zasobów turystycznych wzdłuż trasy, założenia kreacji produktu turystycznego i marki Via Baltica, oraz system identyfikacji wizualnej projektowanego produktu.
b. Wspólnie z Departamentem Polityki Regionalnej realizowany i współfinansowany jest projekt z programu PHARE 2002 Fundusz Małych Projektów Polska Granica Wschodnia 
pt. ”Promocja turystyczna regionu przygranicznego z wykorzystaniem tradycyjnych potraw kulinarnych”. 
Realizacja projektu 2004-2005. Partnerami w projekcie jest Administracja Rządowa Powiatu Alytus oraz Starostwo Powiatowe w Białymstoku i Suwalska Izba Rolniczo-Turystyczna w Suwałkach. W ramach projektu zostanie wydana publikacja pt. Tradycyjne potrawy kulinarne na obszarach przygranicznych Polski i Litwy.
     
c. W roku bieżącym Departament Turystyki i Sportu zgłosił dwa projekty w ramach ZPORR do wsparcia z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Działanie 1.4 Rozwój turystyki i kultury:

9) Budowa Podlaskiego Centrum Sportów Zimowych Szelment
Projekt zakłada realizację inwestycji w postaci adaptacji wzgórza nad jez. Szelment do roli centrum sportów zimowych i budowę stoków narciarskich, dwóch wyciągów, trasy zjazdowej, toru snowboardowego, trasy narciarstwa biegowego, trasy kolarstwa górskiego oraz zaplecza gastronomiczno-hotelowego.
Inwestycja realizowana jest przez Samorząd Województwa Podlaskiego w latach 2004- 2007. W chwili obecnej wspólnie z Departamentem Organizacyjno-Prawnym i Kadr przygotowywane jest postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego w trybie przetargu nieograniczonego na „Opracowanie Dokumentacji Projektowej, zawierającej przedmiot robót oraz koncepcję architektoniczną, specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót oraz kosztorysu inwestorskiego budowy Podlaskiego Centrum Sportów Zimowych Szelment”. 

10) Kreacja i zintegrowana promocja marki turystycznej województwa podlaskiego.
Projekt obejmuje szeroko pojętą promocję turystyczną województwa podlaskiego, w tym: uczestnictwo w targach krajowych i zagranicznych, organizację i uczestnictwo w imprezach turystycznych, wydanie materiałów promocyjnych, organizację wizyt studyjnych dziennikarzy, profesjonalną medialną kampanię promocyjną, przygotowanie programów rozwoju turystycznego. Budżet projektu to około 2.500.000 zł. Projekt jest na etapie uzgadniania zakresu uczestnictwa ewentualnych partnerów projektu i szczegółowego harmonogramu działań. 
11) Udzielono z Budżetu Województwa Podlaskiego dotacji na realizację zadań w zakresie turystyki na kwotę 45 000 złotych. Wykaz jednostek, które otrzymały dotacje:
1.	PTTK Oddział w Suwałkach
2.	PTTK im. Adama Chętnika Oddział w Łomży, 
3.	PTTK Regionalny Oddział w Białymstoku,
4.	PTTK im. J.J. Karpińskiego w Białowieży
5.	Zarząd Oddziału Suwalskiego PTSM w Suwałkach
6.	Komenda Hufca ZHP w Suwałkach,
7.	Stowarzyszenie Samorządów Euroregionu Puszcza Białowieska w Hajnówce
8.	Miejsko – Gminny Ośrodek Kultury w Drohiczynie

Zdrowie
Przy współpracy ośrodków medycznych przeprowadzono szereg akcji związanych z ochroną zdrowia mieszkańców województwa podlaskiego m.in. 
- programu pn. „Białe niedziele”, polegający na przeprowadzeniu badań specjalistycznych w zakresie wczesnego wykrywania i zapobiegania schorzeniom najczęściej występującym (przeprowadzono 14 akcji z zakresu pulmunologii, laryngologii, okulistyki, urologii, onkologii, diabetologii i endokrynologii, z których skorzystało 1300 osób);
- programu „Podziel się sercem” (akcje łączące część wykładową kierowaną do mieszkańców i potencjalnych pacjentów, a także do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, z badaniami przeprowadzonymi przez lekarzy specjalistów – kardiologów);
- akcja Profilaktyki Schorzeń Nowotworowych Gruczołu Piersiowego; w tym dniu lekarze onkolodzy BOO udzielali nieodpłatnych konsultacji mieszkankom Białegostoku i okolic. 
- projekt „System leczenia ostrego zawału serca przy pomocy pierwotnej angioplastyki wieńcowej u pacjentów województwa podlaskiego”. Program zakładał współpracę Samorządu Województwa Podlaskiego, Akademii Medycznej, Wojewody Podlaskiego i Zakładu Kardiologii Inwazyjnej Akademii Medycznej w Białymstoku przy wdrażaniu ogólnowojewódzkiego programu wczesnego, bezoperacyjnego leczenia zawału mięśnia sercowego; 

	Realizacja „Programu w zakresie pomocy społecznej w województwie podlaskim na lata 2000-2005” związana była z:
1)	inspirowaniem i promowaniem nowych rozwiązań w zakresie polityki społecznej;
2)	promowaniem działań prorodzinnych w województwie podlaskim;
3)	prowadzeniem działań na rzecz doskonalenia służb społecznych województwa podlaskiego: organizacja szkoleń, konferencji i warsztatów w wyniku których nastąpiło podniesienie kwalifikacji zawodowych w grupie osób pracujących w pomocy społecznej;
4)	identyfikowaniem problemów społecznych, w tym przyczyn ubóstwa oraz wspieraniem i prowadzeniem działań na rzecz wyrównywania poziomu życia mieszkańców województwa poprzez: informowanie osób indywidualnych o możliwościach otrzymania pomocy adekwatnej do potrzeb, interwencje w przypadku szczególnie trudnych spraw indywidualnych w instytucjach i organizacjach pozarządowych (czego wynikiem było kierowanie osób potrzebujących pomocy do odpowiedniego typu placówek), instytucji i organizacji; jednostki pomocy społecznej oraz organizacje pozarządowe informowano o możliwościach ubiegania się i pozyskiwania środków finansowych na realizację zadań związanych z wyrównywaniem poziomu życia mieszkańców województwa (ze środków krajowych i zagranicznych);
5)	zorganizowaniem i prowadzeniem jednostki organizacyjnej pomocy społecznej o zasięgu ponadpowiatowym poprzez utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej typu resocjalizacyjnego dla chłopców niedostosowanych społecznie.

Utworzono pierwszą w województwie podlaskim stacjonarną placówkę opiekuńczo-wychowawczą typu resocjalizacyjnego dla chłopców niedostosowanych społecznie, co spowodowało:
-	zmniejszenie liczby nieletnich oczekujących na miejsce w tego typu placówce,
-	zwiększenie stopnia wykonalności prawomocnych postanowień sądowych,
-	rozpoczęcie procesu resocjalizacji wychowanków i procesu pedagogizacji ich rodziców,
-	wykonywanie obowiązku szkolnego przez podopiecznych Salezjańskiego Ośrodka Wychowawczego w Różanymstoku,
-	udzielenie pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej poprzez zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt dziecka w placówce,
-	ścisłe współdziałanie z organami powiatu w sprawach dotyczących utworzenia i funkcjonowania placówki,
-	współpraca z sektorem niepublicznym w rozwiązywaniu ważnych problemów społecznych,
-	realizacja polityki prorodzinnej.
5) projekt pn. „Socjoterapia jako element organizacji wypoczynku dla dzieci i młodzieży z rodzin dysfunkcyjnych i zagrożonych dysfunkcjami” (14.06. – 14.08.2002r.), tj. wzmocnienie prawidłowego rozwoju osobowości młodych ludzi, wspomaganie ich w rozumieniu rzeczywistości i konstruktywnym radzeniu sobie w różnych sytuacjach i pokonywaniu trudności życiowych;

	W obszarze pomocy społecznej ROPS zorganizował 24 szkolenia i seminaria. Zakres tematyczny tych działań w zakresie pomocy społecznej dotyczył głównie: doskonalenia umiejętności konstruktywnej komunikacji interpersonalnej, metod i planowania pracy socjalnej, tworzenia projektów socjalnych i programów pomocy społecznej, budowania strategii rozwiązywania problemów społecznych, zagadnień interwencji kryzysowej, wskazówek do pracy z rodziną dysfunkcyjną oraz z problemem uzależnienia, a także psychologicznych, prawnych i ekonomicznych aspektów funkcjonowania rodzin zastępczych.
	W 2004 r. zostały podjęte w zakresie doskonalenia zawodowego oraz podnoszenie poziomu kwalifikacji pracowników służb społecznych i wolontariatu następujące działania:
- zorganizowano konferencję szkoleniową dla pracowników służb społecznych i organizacji pozarządowych „Pomagać rodzinie”
- koordynowano szkolenie dla pracowników ośrodków pomocy społecznej w zakresie problemów związanych z osobami przewlekle chorymi psychicznie i jednocześnie uzależnionymi od alkoholu lub innych środków („podwójna diagnoza”).

W zakresie „Programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w województwie podlaskim na lata 2000-2005”, ukierunkowanego na szeroko rozumianą ochronę dzieci, młodzieży oraz rodzin przed zagrożeniami związanymi 
z problemami alkoholowymi, a także kreowanie pozytywnego wizerunku rodziny, edukację rodziców i rozwój specjalistycznego poradnictwa rodzinnego:
- prowadzono programy interwencyjno – profilaktyczne dla dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli,
- organizowano konferencje i szkolenia skierowane do osób pracujących w Środowiskach dotkniętych problemami alkoholowymi,
- uruchomiono nowe punkty, grupy terapeutyczne i ośrodki pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie.

	W zakresie „Programu przeciwdziałania narkomanii w województwie podlaskim na lata 2000-2005”:
- prowadzono szkolenia kierowane do różnych grup społecznych (młodzieży, nauczycieli, duchownych, policjantów) w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów narkomanii,
- organizowano festyny i warsztaty związane z problemem uzależnienia od narkotyków.

	Zgodnie z „Programem na rzecz poprawy warunków życia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych w województwie podlaskim na lata 2000-2005” zrealizowano następujące przedsięwzięcia: 
- przygotowano komputerową bazę danych w zakresie usług rehabilitacyjnych na terenie województwa podlaskiego,
- otwarto Centrum Informacji i Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi,
- organizowano spotkania, konferencje, szkolenia, seminaria, kampanie edukacyjne i imprezy integracyjne, których tematem były dotyczące osób niepełnosprawnych: system opieki, rehabilitacja, dofinansowanie sportu, kultury, rekreacji i turystyki, poprawa życia społecznego i zawodowego,  
- zorganizowano I Podlaskie Targi Pracy dla Osób Niepełnosprawnych,
- został wydany „Zeszyt Informacyjny 2001” zawierający podstawowe informacje z zakresu niepełnosprawności, pomocy społecznej, funkcjonowania organizacji pozarządowych oraz bazę adresową instytucji i organizacji działających w sektorze socjalnym na terenie województwa podlaskiego,
- opracowano i zrealizowano:„Program psychoedukacyjny w zakresie postępowania z osobą dotkniętą schizofrenią po hospitalizacji” oraz „Program Obchodów Europejskiego Roku Osób Niepełnosprawnych w województwie podlaskim”,
- uczestniczono w III Łomżyńskiej Olimpiadzie Osób Niepełnosprawnych,
- prowadzono stałą działalność doradczą i konsultacyjną w zakresie: potencjalnych źródeł finansowania i zdobywania funduszy na działalność statutową NGO i realizację programów lokalnych, prawnych aspektów funkcjonowania organizacji pozarządowych, możliwości podnoszenia kwalifikacji i zarządzania wolontariatem.

Promocja województwa

Przedsięwzięcia zrealizowane w ramach planu promocji województwa podlaskiego:
     1. Współorganizowanie i organizowanie imprez o charakterze regionalnym i ponadregionalnym, takich jak np.: 
-	„Uroczysko” – Spotkania z Naturą i Sztuką - Supraśl,
-	POLEXPORT – Targi w Kaliningradzie – Polska Wystawa Narodowa, 
-	POLEXPORT – Targi Kowieńskie – Polska Wystawa Narodowa
Targi Wielobranżowe Grodno 

2. Zacieśnienie kontaktów z regionami, z którymi zawarte są, bądź będą, deklaracje intencji. Celem tego działania jest:
-	przedstawienie pozytywnego wizerunku województwa podlaskiego, jako regionu atrakcyjnego pod względem turystycznym, inwestycyjnym, oraz szczególnego pod względem narodowościowym, kulturowym i religijnym,
-	ukazanie województwa podlaskiego jako terenu atrakcyjnego gospodarczo ze względu na korzystne położenie przygraniczne i walory naturalne, 
-	przedstawienie województwa podlaskiego jako rejonu wyjątkowo predestynowanego do ukazania miejsca człowieka w środowisku naturalnym,
-	prezentacja walorów czystego i naturalnego środowiska, 
-	dotarcie do najistotniejszych wartości kulturowych i naturalnych naszego województwa,
-	zachęcenie do odwiedzenia i zainteresowanie produktami naszego regionu.

2	a. Organizacja prezentacji regionalnej, połączonej z misja gospodarczą w ramach Święta Walonii – Belgia.

2	b. Organizacja prezentacji promocyjnej w ramach Dni Brandenburgii. Podlaskie, jako region partnerski, zapraszane jest rokrocznie; prezentacja ma charakter festynu.

2	c. Organizacja prezentacji regionalnej, połączonej z misją gospodarczą w ramach Roku Polskiego w Szwecji.

3.Uruchomienie, prowadzenie i promocja portalu internetowego „Wrota Podlasia” – zintegrowanego z koncepcją e-Europe i „Wrót Polski”. Portal to sposób informacji społeczeństwa oraz narzędzie skutecznej promocji ogólnej. Funkcjonowanie portalu stwarza możliwość korzystania z tzw. „cyfrowego urzędu” oraz kreowania zewnętrznego wizerunku urzędu – public relations.

4. Organizacja imprez edukacyjno-promocyjno – informacyjnych w ramach kolejnych Urodzin Województwa. Próba trwałego wpisania imprezy w świadomość społeczeństwa. (Przygotowanie 500-lecia w roku 2012).

5. Public relations województwa. Kształtowanie wizerunku poprzez współpracę z mediami; artykuły prasowe, publikacje w profesjonalnych periodykach tematycznych, nadawanie patronatów Marszałka imprezom, działaniom związanym z promocją województwa.

6. Ogłaszanie i przeprowadzanie konkursów tematycznie związanych z problematyką regionu oraz tych, które mają na celu pogłębienie świadomości regionalnej mieszkańców województwa podlaskiego. 

7. Przygotowanie i publikacja kalendarza imprez promocyjnych.

Zewnętrzne źródła finansowania promocji województwa podlaskiego:

a.	W ramach przyznanych w 2003 r. środków finansowych z rezerwy celowej budżetu państwa pokryto koszty realizacji zadania pod nazwą „Podlaskie – wczoraj i dziś” - promocja gospodarki, kultury i turystyki województwa podlaskiego podczas Roku Polskiego w Szwecji.

b.	W ramach przyznanych w 2003 r. środków finansowych z rezerwy celowej budżetu państwa pokryto koszty realizacji konferencji pod nazwą „Podlaskie Samorządy w europie. Działania, Oczekiwania, Obawy”.

c.	W ramach realizacji zadania finansowego ze środków kontraktu wojewódzkiego: „Budowa i pilotażowe wdrożenie informatycznego systemu wspomagania zarządzania województwem” uruchomiono internetowy portal „Wrota Podlasia” oraz przeprowadzono jego promocję.

d.	W roku bieżącym Biuro Informacji i Promocji zgłosiło projekt w ramach ZPORR dotyczący wykonania materiału promocyjnego popularyzującego atrakcje turystyczne w kontekście zasobów dziedzictwa kulturowego.

V. Projekcje oczekiwanych skutków realizacji obecnej strategii i programów regionalnych do roku 2006 - analiza ex ante

„Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego do 2010 roku” zakładała realizację pięciu celów strategicznych:
Cel A 	Podniesienie konkurencyjności województwa podlaskiego poprzez rozbudowę i modernizację infrastruktury	
Cel B
	Restrukturyzacja i dywersyfikacja bazy ekonomicznej województwa podlaskiego ze szczególnym wykorzystaniem walorów przyrodniczych, kulturowych i turystycznych	
Cel C	Rozwój jakości wykorzystania zasobów ludzkich województwa poprzez przeciwdziałanie bezrobociu, marginalizacji grup społecznych i podniesienie kwalifikacji zawodowych społeczeństwa	
Cel D	Rozwój rolnictwa oraz wsparcie obszarów wymagających aktywizacji i zagrożonych marginalizacją	
Cel E	Rozwój współpracy międzynarodowej i regionalnej poprzez wykorzystanie przygranicznego położenia województwa	

Postawiono sześć priorytetów bezpośrednio wynikających z celów:
Priorytet I	Podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej i turystycznej województwa	
Priorytet II	Wzmocnienie bazy ekonomicznej województwa	
Priorytet III	Rozwój instytucji i urządzeń infrastruktury społecznej o zasięgu i znaczeniu regionalnym i ponadregionalnym w dziedzinie zdrowia, opieki społecznej i kultury oraz podwyższenia w ten sposób rangi i pozycji ośrodków regionalnych województwa i jego integracji wewnętrznej	
Priorytet IV	Zrównoważone gospodarowanie przestrzenią województwa z zachowaniem ważnych w skali krajowej i europejskiej walorów przyrodniczych i kulturowych, a także z ich racjonalnym wykorzystaniem dla przyspieszonego rozwoju województwa	
Priorytet V	Rozwój międzynarodowych kontaktów regionalnych i wymiany, w tym współpracy przygranicznej i transgranicznej województwa z regionami Białorusi i Litwy oraz międzynarodowa promocja regionu	
Priorytet VI	Rozwój ogólnodostępnego systemu edukacji w tym ustawicznego kształcenia kadr, dostosowanego do potrzeb regionu.	

Do roku 2006 Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego realizowana będzie poprzez Programy i Kontrakty Wojewódzkie oraz Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego
Do realizacji w ramach „Kontraktu dla Województwa Podlaskiego na rok 2004”, zawartego dnia 29 kwietnia 2004 r. pomiędzy Radą Ministrów a Samorządem Województwa Podlaskiego, wybranych zostało 75 zadań w obrębie 2 priorytetów:
Priorytet I. Rozbudowa i modernizacja infrastruktury technicznej oraz społecznej w regionie – 66 zadań, w tym:

Działanie 1.	Podnoszenie standardu infrastruktury transportowej, w szczególności drogowej – 18 zadań	
Działanie 2.	Rozwój lokalnego transportu publicznego - 1 zadanie	
Działanie 3	Wzmacnianie systemu ochrony środowiska - 8 zadań	
Działanie 4.	Unowocześnianie i rozbudowa systemu ochrony zdrowia - 16 zadań	
Działanie 5.	Restrukturyzacja i unowocześnianie bazy: oświatowo-wychowawczej; szkolnictwa wyższego; turystyczno – sportowo – rekreacyjnej i kulturalnej - 23 zadania.	

Priorytet II. Pobudzanie inicjatyw gospodarczych i społecznych służących podnoszeniu jakości życia mieszkańców regionu – 9 zadań, w tym:

Działanie1.	Tworzenie oraz dokapitalizowywanie regionalnych funduszy kredytowych, pożyczkowych i gwarancyjnych - 2 zadania,	
Działanie2.	Popularyzowanie regionu oraz jego środowisk z wykorzystaniem miejscowych zasobów dziedzictwa kulturowego - 5 zadań,	
Działanie 3	Wspieranie projektów z zakresu promocji, edukacji, zdrowia i ekologii, realizowanych przez organizacje pozarządowe i społeczne - 2 zadania.	

W ramach powyższych działań planuje się modernizację dróg województwa (ok. 22 700 m i 65 140 m2 nawierzchni), budowę sieci wodociągowych (ok. 16 000 km) i kanalizacji sanitarnych (ok. 2 570 km), zakup sprzętu i aparatury medycznej umożliwiającej sprawniejsze funkcjonowania szpitali, remont i rozbudowa 11 placówek szkolnych, 4 ośrodków kultury (w tym muzea, filharmonia i teatr), a także projekty nieinwestycyjne mające na celu organizację szkoleń i imprez promocyjno – kulturalnych.

W chwili obecnej brak jest wytycznych Ministerstwa Gospodarki i Pracy odnośnie sposobu i zasad zawierania kontraktów na kolejne lata 2005-2006. Nieznana jest także  kwota alokacji na województwo jak również obszary wsparcia, na których realizowane będą priorytety i działania określone w kontraktach.

Celem głównym Zintegrowanego Programu Operacyjny Rozwoju Regionalnego 2004-2006 jest rozwijanie konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości, zdolnej do długofalowego, harmonijnego rozwoju, zapewniającej wzrost zatrudnienia i osiągnięcie spójności społecznej, ekonomicznej i przestrzennej z Unią Europejską na poziomie regionalnym i krajowym.
Województwo podlaskie w latach 2004-2006 otrzyma w ramach ZPORR otrzyma środki w wysokości 109 886,094 mln euro z przeznaczeniem na realizację następujących priorytetów i działań:
PRIORYTET 1. Rozbudowa i modernizacja infrastruktury służącej wzmacnianiu konkurencyjności regionów.
działanie 1.1   Modernizacja i rozbudowa regionalnego układu   transportowego
działanie 1.2  Infrastruktura ochrony środowiska
działanie 1.3  Regionalna infrastruktura społeczna
działanie 1.4  Rozwój turystyki i kultury
działanie 1.5  Infrastruktura społeczeństwa informacyjnego
działanie 1.6  Rozwój transportu publicznego w aglomeracjach
PRIORYTET 2. Wzmocnienie rozwoju zasobów ludzkich w regionach
działanie 2.1  Rozwój umiejętności powiązany z potrzebami regionalnego rynku pracy i możliwości kształcenia  ustawicznego w regionie
działanie 2.2  Wyrównywanie szans edukacyjnych poprzez programy stypendialne
działanie 2.3  Reorientacja zawodowa osób odchodzących z rolnictwa
działanie 2.4  Reorientacja zawodowa osób zagrożonych procesami restrukturyzacyjnymi
działanie 2.5  Promocja przedsiębiorczości
działanie 2.6  Regionalne Strategie Innowacyjne i transfer wiedzy
PRIORYTET 3.   Rozwój lokalny 
działanie 3.1   Obszary wiejskie
działanie 3.2   Obszary podlegające restrukturyzacji
działanie 3.3   Zdegradowane obszary miejskie, poprzemysłowe, powojskowe
działanie 3.4   Mikroprzedsiębiorstwa
działanie 3.5   Lokalna infrastruktura społeczna
PRIORYTET 4. Pomoc techniczna
działanie 4.1 Wsparcie procesu wdrażania ZPORR – wydatki limitowane
działanie 4.2  Wsparcie procesu wdrażania ZPORR – wydatki nielimitowane
działanie 4.3  Działania informacyjne i promocyjne

Dodatkowo w województwie podlaskim w latach 2004-2006 realizowane będą projekty w ramach trwającego programu PHARE i INTERREG. Przewiduje się również kontynuację sektorowych programów regionalnych 

 VI. Wnioski z analiz obowiązujących i realizowanych dokumentów regionalnych

	Reforma administracyjna kraju przeprowadzona w 1999 roku pozwoliła poszczególnym województwom na prowadzenie własne polityki rozwoju regionalnego. W kolejnych latach powstało wiele programów wojewódzkich identyfikujących problemy regionu i poszukujących odpowiedzi w kwestii ich rozwiązywania.
	W woj. podlaskim realizowane są między innymi następujące programy:
1.	Program Aktywizacji Obszarów Wiejskich w Województwie Podlaskim
2.	Program Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich w latach 2003–2006 w Województwie Podlaskim
3.	Program Ochrony Środowiska Województwa Podlaskiego na lata 2003-2006
4.	Wojewódzki Plan Gospodarki Odpadami
5.	Program Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego w Województwie Podlaskim
6.	Program zintegrowanego rozwoju drogownictwa w województwie podlaskim 
7.	Program zintegrowanego rozwoju transportu kolejowego w województwie podlaskim do 2005r. z perspektywą do 2015 r.  
8.	Program zintegrowanego rozwoju transportu samochodowego w województwie podlaskim do 2005 r., z perspektywą do 2015 r. 
9.	Program Rozwoju Edukacji Województwa Podlaskiego na lata 2002-2007
10.	Program Rozwoju Kultury Województwa Podlaskiego do roku 2006
11.	Program Rozwoju Kultury Fizycznej i Sportu Województwa Podlaskiego do roku 2010 (i w jego ramach: Wieloletni Program Rozwoju Bazy Sportowej Województwa na lata 2000-2005)
12.	Program Rozwoju Turystyki i Zagospodarowania Turystycznego Województwa Podlaskiego do 2010 roku
13.	Plan promocji turystycznej województwa podlaskiego na 2004 rok 
14.	Program współpracy województwa podlaskiego z organizacjami pozarządowymi
15.	Program na rzecz poprawy warunków życia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych w województwie podlaskim na lata 2000-2005 
16.	Program w zakresie pomocy społecznej w województwie podlaskim na lata 2000-2005
17.	Program opieki psychiatrycznej w województwie podlaskim do roku 2010
18.	Program przeciwdziałania narkomanii w województwie podlaskim na lata 2000-2005
19.	Program profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w województwie podlaskim na lata 2000 - 2005 
20.	Program w zakresie pomocy społecznej w województwie podlaskim na lata 2000-2005.

	Przez pięć lat zrealizowano w województwie wiele inwestycji z zakresu poprawy infrastruktury technicznej i społecznej, ochrony środowiska naturalnego, kultury fizycznej i sportu, ochrony dziedzictwa kulturowego, pomocy społecznej, promocji regionu. Inwestycje te należały do jednych z najbardziej pilnych, biorąc pod uwagę fakt, że Podlaskie należy do województw o najsłabiej rozwiniętej sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, a jego położenie sprawia, że przebiegają przez nie ważne szlaki komunikacji krajowej i międzynarodowej.
Każdy ze zrealizowanych projektów oddziaływał korzystnie na rozwój regionu, chociaż nie rozwiązał w pełni wszystkich najistotniejszych problemów. Zwiększyła się konkurencyjność naszego województwa, poprawiły się warunki życia mieszkańców, a zadania związane z konkretnymi projektami miały pozytywny wpływ na lokalny rynek pracy czy zachowanie równowagi środowiska przyrodniczego. Wiele działań miało na celu dostosowanie warunków formalno – prawnych województwa do wymogów UE i zainteresowanie inwestorów zagranicznych regionem, który do tej pory mógł wydawać się mało atrakcyjny z powodu niskiego poziomu PKB, niewielkiej chłonności rynku, małego stopnia urbanizacji i rozwoju infrastruktury, słabo rozwiniętej produkcji przemysłowej i mało konkurencyjnej kadry pracowniczej. Wciąż jednak za mało jest narzędzi do realizacji programów rozwoju, a potrzeby regionu w dalszym ciągu są duże: niedoskonała sieć drogowa, brak regionalnego lotniska, niewystarczająca sieć wodociągowa i kanalizacyjna, a także duże problemy infrastruktury społecznej.
	Kontrakt Wojewódzki, który miał być odpowiedzią na podstawowe potrzeby województw, okazał się niezadowalający. Przy pomocy z budżetu państwa, jaką proponuje „Program wsparcia” nie sposób zlikwidować wszystkich słabych stron województwa.
Programy regionalne identyfikują problemy i mimo, że często wskazują drogę ich rozwiązania, nie mają odpowiednich narzędzi do ich realizacji. 
Odpowiedzią na taką sytuację mogłaby być regionalizacja (decentralizacja) wszystkich dziedzin rozwojowych poszczególnych regionów.
Dotyczy to także podejścia do operacyjnego programu rozwoju regionalnego, który w bieżącym okresie programowania ma charakter programu krajowego.
	 W kolejnych okresach programowania województwa powinny stać się autorami własnych programów operacyjnych uwarunkowanych regionalnie. Konieczne jest także wprowadzenie możliwości wieloletniego planowania dla kontraktów wojewódzkich oraz zmiana w systemie finansów publicznych. Ważne jest, aby polskie środki rozwojowe (zwłaszcza te dofinansowujące projekty z funduszy strukturalnych) miały charakter niewygasający.

VII. Wnioski z krajowych strategii i prognoz powstałych w trakcie prac nad NPR 2007 – 2013. 

Prace nad aktualizacją Strategii Rozwoju Województwa trwają równolegle z pracami nad Narodową Strategią Rozwoju Regionalnego i Narodowym Planem Rozwoju na lata 2007 – 2013. 
Dotychczas zauważało się asymetrie strategiczną regionalnych dokumentów rządowych i samorządowych. Strategie województw stanowiły podstawę do programowania polityki regionalnej województw, natomiast dokumenty rządowe nie uwzględniały zróżnicowanej terytorialnie polityki regionalnej państwa.
Zaakceptowane przez Radę Ministrów „Założenia Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013” wskazują wzajemne oddziaływanie polityki rządowej i samorządowej, uwzględniając konieczność stworzenia 16 regionalnych programów operacyjnych. Dokument ten zawiera tezy strategii rozwoju regionalnego tj.:
1. „Potrzeba wzrostu konkurencyjności gospodarczej polskich regionów, wymagająca zwiększenia elastyczności i innowacyjności. (…) Generowaniu zmian będą służyły działania realizowane w ramach następujących priorytetów rozwoju:
nauka, edukacja, kapitał społeczny,
badania, technologie i konkurencyjność gospodarki,
ośrodki wzrostu i sieć upowszechniania rozwoju,
wykształcanie kultury społecznego przewidywania przyszłości i sprawnego zarządzania.”
2. „Efektywne wykorzystywanie endogenicznego potencjału województw. Wynika to z przekonania, że rozwój poszczególnych regionów odbywa się w odmiennych uwarunkowaniach i przy odmiennych oczekiwaniach. Wynika stąd, że rozwój poszczególnych regionów powinien mieć swoją specyfikę.”
3. „Różnorodność wzbogacająca strukturę społeczno-gospodarczą kraju i podwyższająca jego pozycję międzynarodową. Wyrazem różnorodności może być specjalizacja poszczególnych regionów, prowadząca do ukształtowania na poszczególnych obszarach różnych profili społecznych i gospodarczych, cechujących się wysokim poziomem konkurencyjności. W ramach tego celu wyróżnić należy następujące priorytety rozwoju:
kwalifikacje, jakość i modele życia,
specjalizacja gospodarcza,
wykorzystanie walorów i ochrona zasobów,
wielopodmiotowość, subsydiarność i współdziałanie.”
4. „Racjonalna gospodarka przestrzenią i zasobami środowiska. Zróżnicowane presje środowiskowe i stan infrastruktury w poszczególnych regionach, a także zróżnicowanie w branżach i gałęziach gospodarki, prowadzi do konieczności stworzenia takich warunków formalno-prawnych i ekonomicznych, aby osiąganie celów ochrony środowiska było najbardziej efektywne w stosunku do ponoszonych nakładów. Instrumenty ochrony środowiska powinny być dostosowane do potrzeb regionalnych, a w szczególności służyć stymulowaniu warunków rozwoju i ograniczeniu presji na obszary cenne ze środowiskowego punktu widzenia. Wprowadzone instrumenty powinny zapewniać efektywną ochronę żywych zasobów morza oraz umożliwić prawidłowe nimi zarządzanie.”
5. „Wyrównywanie szans. Poszczególne regiony kraju cechują się odmiennymi warunkami rozwoju, różniąc się między sobą m.in. stopniem aktywności, posiadanymi zasobami i kompetencjami. Założony cel strategiczny musi być jednak realizowany we wszystkich regionach kraju.”
Tezy te powinny bezpośrednio kształtować dokumenty Startegii Rozwoju poszczególnych województw.

Odnosząc się do wstępnych propozycji zidentyfikowanych obszarów priorytetowych Narodowego Planu Rozwoju 2007-2013 należy podkreślić, iż cele strategiczne NPR wynikają z celów kierunkowych założeń Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego.
Cele kierunkowe NSRR 2007-2013	Cele strategiczne NPR 2007-2013	
1.	Rozwój konkurencyjności gospodarczej polskich regionów.
2.	Wspieranie podejmowania zróżnicowanych przedsięwzięć rozwojowych przy lepszym wykorzystaniu potencjału endogenicznego województw
3.	Wyrównywanie szans rozwojowych województw.	1)	Utrzymanie gospodarki na ścieżce wysokiego wzrostu gospodarczego.
2)	Wzmocnienie konkurencyjności przedsiębiorstw i regionów oraz wzrost zatrudnienia
3)	Podniesienie poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej.

Zasadniczo zgodzić się należy ze wskazaniem strategicznych celów rozwoju regionalnego Polski na lata 2007-2013. Ukierunkowane na wzmocnienie potencjału rozwojowego poszczególnych regionów oraz podniesienie poziomu spójności społeczno-gospodarczej i przestrzennej szczególnie dla województwa podlaskiego mają kluczowe znaczenie. Należy podkreślić wartość priorytetu kładącego nacisk na wspieranie wysokiego wzrostu gospodarczego kraju, który zwłaszcza w dłuższej perspektywie może korzystnie wpłynąć na potencjał i konkurencyjność województwa. Reasumując, zaproponowane cele i działania oraz zidentyfikowane obszary problemowe są zgodne z zamierzeniami rozwojowymi województwa.

Analizując wstępne propozycje działań w NPR 2007-2013 należy podkreślić, iż z niezrozumiałych względów (ekonomicznych?, społecznych? itp.) województwo podlaskie zostało wyłączone z wielu działań skierowanych do słabiej rozwiniętych regionów. Szczególnie niepokoić to może w przypadku działań ukierunkowanych na strukturalną pomoc w rozwoju tzw. Ściany Wschodniej, gdzie pomimo podobnego poziomu rozwoju i podobnych problemów (obok Warmińsko-mazurskiego, Lubelskiego i Podkarpackiego) Podlaskie nie zostało uwzględnione jako obszar wsparcia.
Szczególnie ważne z punktu widzenia sfer problemowych mających istotne znaczenie dla potencjału rozwojowego i konkurencyjności województwa podlaskiego wskazać należy następujące płaszczyzny:

1.	W zakresie wspierania atrakcyjności inwestycyjnej regionu województwo podlaskie ma najniższy wskaźnik bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kraju (0,5%). Z uwagi na istniejące powiązania między wysokością inwestycji w gospodarce a tempem rozwoju regionów zachodzi konieczność wsparcia obszarów, które ze względu na strukturalne utrudnienia nie są w stanie podołać temu same w stopniu choćby wystarczającym. Obok innych słabiej rozwiniętych, także pod względem inwestycji zagranicznych, regionów - Podlaskie z cała pewnością powinno być uwzględnione w działaniu skierowanym na „podniesienie średniej atrakcyjności inwestycyjnej województw”.
2.	Mimo, iż województwo podlaskie ma niski poziom bezrobocia, to ze względu na rolniczy charakter naszego regionu, występuje tu wysokie bezrobocie ukryte. Przemiany zachodzące w rolnictwie prowadzące do ograniczenia zatrudnienia w tym sektorze powodować będą wzrost pojawiania się na rynku pracy osób poszukujących zatrudnienia poza sektorem rolnym. Zważywszy na niskie uprzemysłowienie regionu, jedną z podstawowych form zagospodarowania tych osób powinno stać się samozatrudnienie. Dlatego też województwo podlaskie powinno znaleźć się w obszarze wsparcia działania mającego na celu „poprawę średniego poziomu aktywności ekonomicznej w regionach”.
3.	Wprowadzenie nowych instrumentów rozwoju adresowanych do miast do 50.000, miast średniej wielkości 50.000 – 200.000 oraz miast pow. 200.000 ma na celu wspieranie przedsięwzięć uzupełniających i kreujących wielofunkcyjny rozwój i kompleksową rewitalizację miast, pomoc w wypełnianiu funkcji o znaczeniu sub-regionalnym i regionalnym oraz wsparcie rozwoju obszarów metropolitarnych. Należy przy tym wskazać, iż systemowe problemy w skali kraju są dla tego typu obszarów podobne. Problemy miast w wyżej wymienionych grupach są podobne w skali całego kraju, dlatego też nieuzasadnione jest wyłączenie województwa podlaskiego z działań „poprawy struktury ośrodków wzrostu gospodarczego”, „aktywizacji sub-regionalnych i regionalnych ośrodków rozwoju oraz promowania rozwoju sieciowego modelu współdziałania” oraz „modelowania rozwoju dużych miast”.
4.	Problem dostępności komunikacyjnej oraz spójności systemu infrastruktury wschodnich obszarów kraju otrzymał propozycję wsparcia w działaniu „otwarcia nowych perspektyw rozwoju gospodarczego dla regionów wschodniej Polski”. Z uwagi na znaczenie tego obszaru jako zewnętrznej granicy Unii Europejskiej należy także w tym działaniu zadbać o wsparcie budowy sieci lotnisk regionalnych. Wydaje się być to niezwykle istotne dla zapewnienia niezbędnej spójności komunikacyjnej łączącej słabo rozwinięte regiony przygraniczne Unii Europejskiej z centrami rozwoju gospodarczego kraju i Europy.
5.	Potrzeby rozwoju infrastruktury komunikacyjnej w zakresie udziału komunikacji zbiorowej w przewozach pasażerskich oraz m. in. inspirowanie do rozwijania połączeń kolejowych uwzględniono w działaniu „poprawa efektywności ekonomicznej i organizacyjnej infrastruktury komunikacyjnej”. Wskazano przy tym jako obszar wsparcia województwa o wysokim poziomie urbanizacji oraz województwa o niskiej gęstości i poziomie infrastruktury drogowej. Tak szerokie określenie obszaru docelowego tzn. wskazanie województw o skrajnie różnych problemach transportowych powoduje, iż trudno określić jednoznacznie cel działania.
6.	Niezwykle istotne z punktu widzenia strategicznych interesów i możliwości rozwoju województwa pozostaje projektowane wsparcie regionów w dziedzinie wysokich technologii, wsparcia inwestycjami sektora B+R oraz wzrostu innowacyjności w działaniu „poprawa konkurencyjności regionów”. Propozycja ta jest szczególnie ważna dla województwa podlaskiego ze względu na niezwykłe walory przyrodnicze regionu, konieczność ochrony środowiska oraz brak ciężkiego przemysłu. Priorytetowo powinny być wspierane w rozwoju tego typu regiony. Dbałość i troska o stan środowiska naturalnego powinny stanowić priorytet wsparcia ze strony działań NPR, stąd też Podlaskie powinno być ujęte we wszystkich projektowanych poddziałaniach mających na celu wspieranie sektora high-tech, na wzór polityk krajowych Irlandii i Finlandii.
7.	Rozpoczęcie wdrażania działania 2.2 ZPORR poświęconego programom stypendialnym uwypukliło w województwie podlaskim skalę potrzeb i oczekiwań pomocy materialnej ze strony osób kontynuujących naukę na różnych szczeblach szkolnictwa, w tym szkolnictwa wyższego. Poziom zamożności wielu osób jest bardzo niski, co skutkowało zmniejszeniem wymogów formalnych odnośnie maksymalnych dochodów, które względem limitu krajowego zostały zmniejszone o połowę. Blokada ekonomiczna spowoduje niemożność kontynuowania nauki przez osoby biedne. Z powyższych względów Podlaskie powinno być włączone do obszarów wsparcia w ramach działania „podniesienie poziomu wykształcenia w regionach”.

Ponadto, tytułem przykładu na nieuzasadnione powtarzające się wyłączanie województwa podlaskiego w propozycjach działań do NPR na lata 2007-2013 pozostaje fakt pominięcia Podlaskiego w działaniu poświęconemu „wspieraniu rozwoju struktur funkcjonalno-przestrzennych” (Cel 3 NPR – Podniesienie poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej). Zważywszy na położenie przygraniczne (zarówno w rozumieniu krajowym, jak i obszaru leżącego na granicy zewnętrznej Unii Europejskiej) trudno zgodzić się z wyłączeniem województwa z obszarów wspierania współpracy o charakterze ponadregionalnym dla wzmocnienia powiązań międzyregionalnych i międzynarodowych. M. in. dzięki Inicjatywie Wspólnotowej INTERREG III województwo podlaskie uczestniczy we współpracy przygranicznej ze wschodnimi partnerami. Wsparcie w działaniach NPR wydaje się być niezbędne dla właściwego rozwoju i współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej naszego regionu.

Równolegle do prac nad Narodowym Planem Rozwoju na lata 2007 – 2013 oraz strategiami rozwoju poszczególnych województw administracja centralna prowadzi prace związane z przygotowaniem prognoz krajowych: makroekonomicznej, rynku pracy, wydatków społecznych, rozwoju nauki i technologii, rozwoju społeczeństwa informacyjnego, bilansu energetycznego, ludnościowej, przepływów migracyjnych. Przygotowywane są również Strategie krajowe: Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego, Program Konwergencji na lata 2004 – 2007, Narodowa Strategia Rozwoju Transportu na lata 2007 – 2013, Średniookresowa strategii rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007 – 2013, Wiedza – Informatyzacja – Konkurencyjność, Polska na drodze do gospodarki opartej na wiedzy, Narodowa Strategia Kultury, Narodowa Strategii Integracji Społecznej.

Należy mieć nadzieję, iż udział samorządów w spotkaniach Międzyresortowego Zespołu ds. przygotowania Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego i podzespołów tematycznych umożliwi samorządom prowadzenie dialogu z poszczególnymi ministerstwami, którego efektem byłoby uwzględnienie oczekiwań regionów w politykach sektorowych. Na tym etapie prac nad strategiami sektorowymi niemożliwe jest wyciągnięcie wniosków, co do ich wpływu na strategię rozwoju województwa podlaskiego.

VIII. Analiza SWOT

Wybór właściwej i najefektywniejszej polityki Województwa musi się opierać na rzetelnej analizie oddziaływania różnych czynników na aktualny rozwój, jak i w długoplanowym okresie objętym opracowywaną Strategią Rozwoju Województwa tj. do 2020 r. Zgromadzenie wszelkich dostępnych i istotnych danych przy opracowaniu Strategii oraz ich analiza połączona z wnioskowaniem stanowi podstawę przy opracowaniu tego typu dokumentów planistycznych.
Wiodącym narzędziem stosowanym do oceny czynników wzrostu jak i regresu przy uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrznych jest analiza SWOT. W celu pełniejszego zobrazowania istoty problemów rozwojowych województwa podlaskiego odstąpiono od uniwersalnego schematu analizy SWOT na rzecz ujęcia tematycznego poprzez identyfikację głównych problemów rozwojowych województwa. Obszary tematyczne, zgodne z podziałem zawartym w Podstawach Wsparcia Wspólnoty, odnoszą się do sfer: gospodarczej, społecznej, infrastrukturalno-środowiskowej oraz obszarów wiejskich i rolnictwa. Ze względu na szczególne znaczenie turystyki w województwie podlaskim, dodano element „Turystyka” do części infrastrukturalno-środowiskowej. Następnie, w każdym z poszczególnych obszarów tematycznych, dokonano oceny problemów przy zastosowaniu charakterystycznej dla uniwersalnej analizy SWOT metody – „Mocne strony/Słabe strony” oraz „Szanse/ Zagrożenia”.

Strony silne	Strony słabe	
Sytuacja makroekonomiczna, innowacyjność i inne ramowe uwarunkowania	
•	położenie przygraniczne
•	baza rodzimych surowców niezbędnych do rozwoju przemysłu rolno-spożywczego, drzewnego, budowlanego
•	funkcjonujące placówki naukowe, fundacje i stowarzyszenia pracujące na rzecz rozwoju regionu 
•	wzrastająca liczba podmiotów gospodarczych oraz aktywność i dynamiczny rozwój sektora prywatnego
•	wysokospecjalistyczna produkcja mleczarska
•	istnienie Suwalskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej
•	umacnianie się aglomeracji białostockiej
•	rozwijający się rynek instytucji otoczenia biznesu
•	znaczący udział sektora prywatnego w podlaskim PKB
	•	niski poziom PKB i dochodów ludności  
na jednego mieszkańca
•	bardzo niski poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych w skali kraju (0,5%)
•	brak terenów uzbrojonych pod działalność gospodarczą
•	mała konkurencyjność gospodarki województwa
•	niski transfer wiedzy i technologii (niezadowalająca innowacyjność) do gospodarki, zwłaszcza do lokalnych producentów
•	duża liczba słabych ekonomicznie gmin i powiatów uniemożliwiająca im właściwy rozwój
•	niska gęstość zaludnienia
•	zapóźnienia w powstawaniu społeczeństwa informacyjnego	
Zasoby ludzkie, równość szans i zagadnienia społeczne	
•	bogactwo kultury materialnej, etnicznej
i narodowościowej
•	rozwinięty system kształcenia ponadpodstawowego i wyższego
•	wzrastający poziom wykształcenia mieszkańców regionu
•	wzrost liczby szkół wyższych oraz wskaźnika uczestnictwa w edukacji szczebla wyższego
•	niskie koszty pracy
•	duży udział w populacji ludzi młodych, zwłaszcza w wieku produkcyjnym	•	niekorzystne trendy demograficzne,  
w tym nadmierna emigracja ludności
•	pozostawanie bez pracy znacznego odsetka osób aktywnych zawodowo w szczególności z grupy wiekowej 18 - 34 lata
•	nasilanie się zjawisk patologii społecznych
•	ukryte bezrobocie, przede wszystkim wśród ludności wiejskiej
•	niski poziom uczestnictwa w kształceniu ustawicznym
•	przestrzenne koncentracje wysokiego bezrobocia
•	 niska jakość służby zdrowia, szczególnie na obszarach wiejskich
•	niewystarczająca jakość wyposażenia w jednostkach służby zdrowia	
Infrastruktura, aspekty przestrzenne, środowisko i turystyka	
•	dobry układ sieci powiązań komunikacyjnych
•	dynamiczny rozwój telefonizacji
•	czyste i mało zmienione działalnością człowieka środowisko naturalne
•	przynależność województwa do Euroregionów „Niemen” i „Puszcza Białowieska”
•	Wzrastająca świadomość ekologiczna mieszkańców
•	Znaczące, m. in. dla rozwoju turystyki, wybitne walory przyrodnicze regionu, w tym parków narodowych i krajobrazowych	•	niedorozwój  infrastruktury  technicznej i zły stan techniczny dróg
•	brak terenów uzbrojonych pod działalność gospodarczą 
•	słaba dostępność komunikacyjna regionu
•	niewystarczający standard bazy turystycznej regionu, w tym bazy gastronomiczno-noclegowej, w szczególności o podwyższonym standardzie
•	rozproszony układ pomników dziedzictwa kulturowego i innych obiektów o znaczeniu turystycznym
•	wysokie różnice rozwojowe na poziome NUTS 3	
Rozwój obszarów wiejskich, rolnictwo	
•	rozwój działalności pozarolniczej 
na wsi
•	rozwojowe przetwórstwo spożywcze, w tym wysokospecjalistyczna produkcja mleczarska 
•	wzrastająca powierzchnia indywidualnych gospodarstw rolnych
•	korzystne warunki dla rozwoju rolnictwa ekologicznego, w tym niski pozom chemizacji produkcji rolnej
•	korzystny struktura wiekowa rolników w porównaniu z krajami UE	•	niski poziom wykształcenia 
i kwalifikacji rolników
•	niska jakość rolniczej przestrzeni  produkcyjnej  oraz niekorzystna struktura agrarna
•	nadmierne zatrudnienie w rolnictwie
•	niski poziom kapitału w gospodarstwach i niedofinansowanie w rolnictwie
•	słabo rozwinięta infrastruktura techniczna i społeczna na obszarach wiejskich	

Szanse	Zagrożenia	
Sytuacja makroekonomiczna, innowacyjność i inne ramowe uwarunkowania	
•	rozwój produkcji materiałów budowlanych w oparciu o lokalne surowce
•	rozwój współpracy z aglomeracją warszawską
•	silne wsparcie sektora MŚP ze strony krajowych i międzynarodowych programów pomocowych
•	łatwiejszy dostęp sektora MŚP do wydajnych technik i technologii
•	otwarcie gospodarki na współpracę międzynarodową, w tym rozwój współpracy przygranicznej
•	łatwiejszy dostęp do unijnych źródeł finansowania przedsięwzięć w regionie
•	nowe rynki i ułatwiony zbyt dla towarów przedsiębiorstw regionalnych
•	efektywniejsza współpraca świata nauki, instytucji badawczo-rozwojowych i sektora prywatnego
•	intensyfikacja współpracy z regionami partnerskimi
•	wzrost zainteresowania regionem jako miejscem nowych inwestycji ze względu na położenie przygraniczne
•	wzrastający udział samorządów w podatkach krajowych (ten wpis może wykreślić w Zagrożeniach wpis o powolnej decentralizacji finansów publicznych)	•	napływ taniej i nielegalnej siły roboczej
•	zbyt wolny proces decentralizacji finansów publicznych, funduszy pomocowych oraz bariera wykorzystania środków zewnętrznych
•	niestabilne warunki kredytowe, podatkowe itp.
•	wzrost konkurencyjności sąsiednich regionów
•	uszczelnienie granicy wschodniej jako konsekwencja przystąpienia Polski do Unii Europejskiej
•	niestabilna gospodarka państw wschodnich, w tym ograniczenia wolnorynkowe tych gospodarek utrudniające efektywną współpracę gospodarczą
•	Podział środków przeznaczonych na rozwój regionalny wg wskaźników innych niż wartość PKB na mieszkańca (faktyczny wskaźnik kondycji gospodarczej regionu)
•	brak zadowalającej współpracy pomiędzy światem nauki, sektorem badawczo-rozwojowym i gospodarką
•	nieadekwatne wspieranie ochrony środowiska względem rozwoju gospodarczego regionu
•	zbyt niski wzrost gospodarczy dla zapewnienia tworzenia nowych miejsc pracy
•	ryzyko opóźnień adaptacyjnych do wymagań Jednolitego Rynku Europejskiego
•	relatywnie niższy wzrost regionalnego PKB w odniesieniu do wyników innych regionów i średniej krajowej	
Zasoby ludzkie, równość szans i zagadnienia społeczne	
•	wzrastająca rola organizacji pozarządowych w działaniach o charakterze społecznym
•	efektywna współpraca administracji publicznej, trzeciego sektora i sektora prywatnego w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego
•	wzmacnianie regionalnego potencjału zasobów ludzkich
•	zmniejszanie się dysproporcji między wsią i miastem dzięki programom pomocowym
•	wzrost mobilności siły roboczej	•	niedostatecznie rozwinięta struktura społeczeństwa obywatelskiego
•	niedostatecznie rozwinięty rynek usług medycznych
•	postępujące ubożenie określonych grup społecznych i rosnące nierówności w poziomie życia
•	niekorzystne dla regionu tendencje demograficzne i społeczne (np.: starzenie się społeczeństwa, migracje młodych ludzi poza region, emigracja dobrze wykształconych ludzi)	
Infrastruktura, aspekty przestrzenne, środowisko i turystyka	
•	przebieg sieci transportowej w oparciu o I Paneuropejski Korytarz Transportowy VIA BALTICA
•	realizacja rządowego programu budowy i modernizacji dróg, w tym szybkiego ruchu
•	modernizacja regionalnej infrastruktury drogowej i dbałość o równomierny rozwój sieci w skali regionu
•	inwestycje w infrastrukturę graniczną, w tym nowe przejścia graniczne, szczególnie dla ruchu turystycznego
•	naturalne warunki dla rozwoju sektora alternatywnych źródeł energii, w tym efektywniejsze pozyskiwanie energii odnawialnej
•	marka regionalna i ponadregionalna w postaci Produktu Turystycznego Via Baltica
•	promocja aspektów turystycznych regionu
•	przedłużenie sezonu turystycznego województwa poprzez wspieranie przedsięwzięć w zakresie sportów i turystyki zimowej
•	modernizacja sieci kolejowej, infrastruktury i taboru
•	promowanie i wspieranie inicjatyw mających na celu wykorzystywanie odpadów dla celów gospodarczych
•	naturalne warunki do rozwoju ekologicznego rolnictwa i turystyki
•	szybszy rozwój sieci bazy agroturystycznej	•	wyłączenie regionu z przestrzeni krajowej i europejskiej ze względu na niedostatecznie rozwiniętą infrastrukturę transportową
•	niezadowalający tempo modernizacja sieci drogowej
•	niebezpieczeństwo nasilania się różnic między ochroną środowiska a strategicznym dla regionu rozwojem społeczno-gospodarczym
•	pogłębianie się zróżnicowania przestrzennego
•	wysokie potrzeby inwestycyjne w związku z dostosowywaniem się do standardów unijnych
•	opóźnienia w rozwoju obszarów położonych w pobliżu zewnętrznych granic Unii Europejskiej
•	straty w środowisku naturalnym na skutek niestosowania się do zasad zrównoważonego rozwoju	
Rozwój obszarów wiejskich, rolnictwo	
•	wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich w oparciu o programy pomocowe
•	rozwój produkcji rolniczej metodami ekologicznymi i integrowanymi
•	dywersyfikacja działalności rolniczo-gospodarczej na obszarach wiejskich, w tym w oparciu o naturalne i kulturowe walory
•	rozwój sektora rolno-spożywczego, zwłaszcza w dziedzinie przetwórstwa
•	rozwijający się rynek dla produktów organicznych	•	duży napływ konkurencyjnych produktów rolnych z zagranicy
•	mała baza usług dla potrzeb rolnictwa i mieszkańców wsi
•	brak spójnej i konsekwentnej polityki Państwa odnośnie obszarów wiejskich i rolnictwa
•	niechęć inwestorów do inwestycji na obszarach wiejskich, w tym w sektorze pozarolniczym
•	wzrost ubóstwa zwłaszcza wśród ludności małorolnej
•	ograniczenia unijne mogące prowadzić do spadku udziałów polskiej produkcji rolnej (np. kwotowe w ilości produkowanego mleka)	

IX. Synteza Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa, poprzez związek ze strategią rozwoju, jest integralnym elementem procesu podejmowania decyzji inwestycyjnych 
i organizacyjnych, szczególnie w zakresie przestrzennej koordynacji działań. Dokumenty te tworzą spójny system zintegrowanego planowania strategicznego.
Plan zagospodarowania jest przestrzennym odniesieniem założeń rozwoju województwa ujmującym całościowo wszystkie sfery życia. Określa sposób użytkowania, wykorzystania i przeznaczenia terenu na różne cele.

Podstawy prawne opracowania planu zagospodarowania przestrzennego województwa podlaskiego stanowią:
•	art. 14 ust. 1, pkt 7 w związku z art. 18 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. Nr 91, poz. 576 z późniejszymi zmianami),
•	art. 54 b ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 z późniejszymi zmianami),
•	uchwała Sejmiku Województwa Podlaskiego nr XXIV/181/2000 z dnia 26 czerwca 2000 r. w sprawie wyrażenia woli opracowania planu zagospodarowania przestrzennego województwa podlaskiego – jako podstawa inicjująca rozpoczęcie prac planistycznych.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa spełnia następujące funkcje:
a)	koordynacyjną, dotyczącą w szczególności:
•	wzajemnych relacji rzeczowych i przestrzennych między podmiotami,
•	pola negocjacji i hierarchii ważności poszczególnych zagadnień,
•	zasięgu terytorialnego i zakresu merytorycznego podejmowanych wspólnie zadań,
•	okresów i etapów realizacji,
b)	regulacyjną, obejmującą w szczególności:
•	zakazy, nakazy i ograniczenia odnoszące się szczególnie do przestrzeni publicznych, ochrony środowiska przyrodniczego i kulturowego oraz obszarów specjalnych,
•	wymogi działań przygotowawczych na obszarach przewidywanych do rozwoju działalności społecznej i gospodarczej,
•	działania ostrzegawcze związane z klęskami żywiołowymi,
c)	inspiracyjną w stosunku do podmiotów planowania przestrzennego, obejmującą w szczególności:
•	wskazania bliższych i dalszych celów z uwzględnieniem przyjętych priorytetów i warunków osiągania pożądanych efektów,
•	unikatowe cechy zasobów naturalnych i ludzkich oraz potencjału gospodarczego, podnoszących atrakcyjność województwa dla działalności podmiotów,
•	kreowanie rozwiązań nowatorskich i efektywnych – atrakcyjnych dla podmiotów,
•	promocję projektów zamierzeń i ofert skierowanych do kapitału krajowego i zagranicznego oraz do aktywnej części społeczeństwa,
d)	informacyjną, obejmującą wszystkie formy działalności planistycznej, w tym:
•	ocenę stanu istniejącego identyfikującą problemy, szanse i zagrożenia,
•	prospektywny obraz przyszłości pozwalający sprecyzować cele i kierunki polityki przestrzennej wymagające wyboru priorytetów,
•	udostępnienie i upowszechnienie opracowań planistycznych adresowane do całego społeczeństwa i poszczególnych grup interesów,
•	stały monitoring zjawisk i procesów zachodzących w planowaniu przestrzennym w ujęciu dostosowanym do struktur podmiotowych.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa inicjuje wyjście do polityk i programów rządowych, wskazując na sposób łączenia na obszarze województwa interesów ogólnopaństwowych i regionalnych. Poprzez określone uwarunkowania przestrzenne plan wspomagać będzie sporządzanie kontraktów wojewódzkich prowadzących do podejmowania wspólnych działań administracji rządowej i samorządu województwa.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa podlaskiego powstał w wyniku dokonania analiz i przeprowadzenia studiów szeregu materiałów i opracowań podstawowych i uzupełniających.
Część tekstowa planu obejmuje:
•	uwarunkowania zewnętrzne zagospodarowania przestrzennego, 
•	uwarunkowania wewnętrzne zagospodarowania przestrzennego, 
•	cele zagospodarowania przestrzennego nawiązujące do celów określonych w „Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju”, innych dokumentach rządowych oraz strategii rozwoju województwa podlaskiego,
•	zasady zagospodarowania przestrzennego uwzględniające: prymat rozwoju jakościowego nad ilościowym, symbiozę środowiska zurbanizowanego i przyrodniczego oraz wielofunkcyjność struktur przestrzennych,
•	kierunki zagospodarowania przestrzennego o charakterze prawnym, planistycznym, organizacyjnym i inwestycyjnym,
•	zadania ponadlokalne służące realizacji celów publicznych.

Część graficzna planu obejmuje:
•	rysunek „Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego...” – w skali 1:200 000,
•	rysunek „Kierunki zagospodarowania przestrzennego...” – w skali 1:200 000,

Rekomendacje, zgodnie z zapisami planu zagospodarowania przestrzennego województwa podlaskiego, do polityki przestrzennego zagospodarowania kraju i działań organów administracji rządowej do 2006r.:

W zakresie kształtowania systemu ekologicznego, gospodarki wodnej oraz infrastruktury ochrony środowiska, rekomenduje się:

L.p.	Programy, działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	Wdrożenie „Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000” obejmującej wg projektu Ministerstwa Środowiska w obszarze województwa podlaskiego:
a)	wg Dyrektywy Ptasiej: Bagienną Dolinę Narwi, Dolinę Biebrzy, Dolinę Dolnego Bugu, Dolinę Dolnej Narwi, Puszczę Augustowską, Puszczę Białowieską i Puszczę Knyszyńską,
b)	wg Dyrektywy Siedliskowej: Dolinę Biebrzy, Dolinę Dolnego Bugu, Dolinę Górnej Narwi, Puszczę Augustowską, Puszczę Białowieską, Puszczę Knyszyńską, Suwalski Park Krajobrazowy, Wigierski Park Narodowy.	Minister Środowiska, Wojewoda Podlaski, RCSS 	
2.	Ochronę elementów systemu przyrodniczego województwa – objętych ochroną prawną zgodnie z planami ochrony a w częściach objętych siecią NATURA 2000 wg wymogów w/w Dyrektyw:
a)	parków narodowych: Białowieskiego, Biebrzańskiego, Narwiańskiego i Wigierskiego,
b)	parków krajobrazowych: Puszczy Knyszyńskiej, Suwalskiego i Łomżyńskiego Doliny Narwi,
c)	88 rezerwatów przyrody,
d)	obszarów chronionego krajobrazu: cz. Puszczy Białowieskiej, cz. Doliny Narwi, cz. Doliny Bugu, Cz. Puszczy Augustowskiej, Cz. Równiny Kurpiowskiej, cz. Pojezierza Sejneńskiego 
i Północnej Suwalszczyzny. 	Minister Środowiska, Wojewoda Podlaski, RCSS	
3.	Objęcie ochroną prawną: doliny rz. Śliny, doliny rz. Łojewek, doliny rz. Wissy, cz. Niecki Michałowsko – Gródeckiej (poza siecią NATURA 2000), Stawów Dojlidzkich i Marczukowskich w Białymstoku oraz powiększenie obszaru Suwalskiego Parku Krajobrazowego	Wojewoda Podlaski	
4.	Ochronę i racjonalne zagospodarowanie „Transgranicznego Obiektu Dziedzictwa Światowego – Białowieski Park Narodowy” oraz ustanowienie transgranicznych obszarów chronionych: „Puszcza Białowieska”, „Trzy Puszcze”, „Suwalsko-Wisztynieckiego” i „Przełom Bugu”.	Minister Środowiska i zainteresowane samorządy 	
5.	Opracowanie planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy rzek: Biebrzy, Narwi, Bugu Niemna.	Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej 	
6.	Ustanowienie obszarów ochronnych głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP): nr 216 – „Sandr Kurpie”, nr 218 – „Pradolina rzeki Supraśl” i nr 217 – „Pradolina rzeki Biebrzy”.	Wojewoda Podlaski	
7.	Realizowanie międzynarodowych porozumień z Białorusią i Litwą w sprawie kontroli jakości 
i ochrony wód granicznych, tj. rzek: Narwi, Bugu, Krynki, Świsłoczy, Leśnej, Prawej, Szeszupy, Szelmentki, Marychy i jeziora Gaładuś.	Wojewoda Podlaski 
i odpowiednie władze zagraniczne	
8.	Wspomaganie zalesiania gruntów marginalnych dla produkcji rolniczej, w tym zwłaszcza objętych „Krajowym Programem Zwiększania Lesistości”.	Zainteresowane samorządy	
9.	Rozbudowę i budowę systemów kanalizacji sanitarnej porządkujących gospodarkę ściekową w obszarach: zlewni jez. Wigry (WPN), jez. Hańcza (Suw. Park Krajobrazowy), zlewniach jezior Pojezierza Augustowskiego, zlewni rzeki Biebrzy (BPN i GZWP nr 217), Narwiańskiego Parku Narodowego i jego otuliny, Parku Krajobrazowego Puszczy Knyszyńskiej i jego otuliny, Chronionego Krajobrazu Doliny Narwi i dorzecza środkowej Narwi (Łomżyński Park Doliny Narwi), Chronionego Krajobrazu Pojezierza Rajgrodzkiego, Chronionego Krajobrazu Puszczy Białowieskiej oraz ochrony pośredniej ujęć wody m. Białegostoku i GZWP nr 218 „Pradolina rz. Supraśl”. 	Zainteresowane samorządy gminne 
i wojewódzki 	
10.	Sukcesywną realizację instalacji odpadów stałych, w tym niebezpiecznych – zgodnie z wojewódzkim, powiatowymi i gminnymi programami gospodarki odpadami z priorytetem dla emitentów największej ilości odpadów i obszarów chronionych środowiska przyrodniczego i kulturowego (m. Białystok, Łomża, Suwałki, Augustów i inne miasta powiatowe)	Zainteresowane samorządy gminne 
i wojewódzki	
11.	Wzbogacanie środowiska przyrodniczego, walorów turystyczno – wypoczynkowych oraz zwiększenie retencji rolniczej i odporności przeciwpowodziowej poprzez sukcesywną realizację wojewódzkiego programu rozwoju małej retencji sprzyjającej również pozyskiwaniu energii odnawialnej z małych elektrowni wodnych.	Zainteresowane samorządy gminne 
i wojewódzki	
12.	Działalność porozumienia Zielone Płuca Polski oraz Fundacji Zielone Płuca	Samorząd województwa i samorządy województw z obszaru ZPP	

W zakresie kształtowania systemu osadniczego miast i rozwoju obszarów wiejskich, rekomenduje się:

L.p.	Programy, działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	Kształtowanie rozwoju systemu osadniczego miast województwa w kierunku dostosowania:		
	1)	miasta Białegostoku – do osiągnięcia w długim horyzoncie czasowym statusu „europolu” poprzez:
a)	poprawę struktury przestrzennej zagospodarowania, w tym:
-	ukształtowanie nowoczesnego centrum administracyjno-usługowego oraz ośrodków usług dzielnicowych,
-	kształtowanie w południowym obszarze miasta: kompleksu obiektów uczelnianych Politechniki Białostockiej i Uniwersytetu w Białymstoku, obiektów i terenów wystawienniczych i sportowych,
-	zagospodarowywanie na cele rekreacji terenów systemu przyrodniczego, zwłaszcza w dolinie rz. Białej i kompleksów leśnych,
-	skoordynowany rozwój niektórych funkcji miejskich np. mieszkaniowych, rekreacyjnych i produkcyjnych w strefie podmiejskiej,
b)	rozwój bazy materialnej infrastruktury społecznej, kultury, zdrowia i opieki socjalnej, sportu,
c)	przygotowanie terenów do lokalizacji inwestycji: produkcyjno – usługowych, w tym dla nowoczesnych technologii na części lotniska Krywlany, terenów w rej. dworca PKP do budowy kompleksu usługowo – handlowego oraz terenów dla obsługi turystyki i biznesu,
d)	rozwój infrastruktury transportowej, a w szczególności:
-	rozpoczęcie budowy północnej obwodnicy miasta w gm. Wasilków ciągiem drogi ekspresowej Nr S 19,
-	kontynuacja modernizacji, przebudowy i budowy elementów podstawowego układu ulicznego miasta z priorytetem ciągów dróg krajowych i wojewódzkich oraz obwodnicy śródmiejskiej,
-	kontynuacja realizacji układu przejść drogowych przez tory kolejowe,
-	modernizacja lotniska Krywlany jako rozwiązania etapowego do czasu zrealizowania lotniska regionalnego w Topolanach w gm. Michałowo,
-	rozwiązywanie problemu parkingowego oraz ruchu kołowego i pieszego w centrum miasta,
e) rozwój urządzeń infrastruktury technicznej w dostosowaniu do wymagań ochrony środowiska i potrzeb rozwoju zabudowy, w tym zwłaszcza związanych z utylizacją odpadów stałych i ekologizacją energetyki,	RCSS, 
Samorządy M. Białegostoku 
i województwa 
a w odniesieniu do p-ktu „d” GDDKiA	
	2)	miasta Suwałki – do statusu ponadregionalnego ośrodka równoważenia rozwoju, w szczególności poprzez:
a)	rozwój urządzeń infrastruktury społecznej, w tym:
-	stworzenie bazy materialnej szkolnictwa wyższego,
-	realizację Centrum Kultury Regionu Północnego,
-	rewaloryzację zabytkowego założenia urbanistycznego,
-	rozwój urządzeń wypoczynku codziennego i świątecznego w mieście (dol. rz. Cz. Hańczy) i na bazie jezior, wyrobisk i lasów w strefie podmiejskiej,
b)	tworzenie warunków rozwoju przemysłu i usług komercyjnych, w tym:
-	Suwalskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej,
-	budowy Regionalnego Centrum Informacji, Centrum Rozwoju Współpracy międzynarodowej, transgranicznej i integracji Europejskiej oraz Centrum przygranicznej sprzedaży hurtowej, 
c)	rozwój infrastruktury transportowej w mieście i strefie podmiejskiej z bezwzględnym priorytetem:
-	przygotowania budowy obejścia zabudowanych terenów miasta drogą krajową ekspresową Nr S 8 („Via Baltica”),
-	przygotowanie modernizacji kolejowej linii magistralnej E 75 „Rail Baltica”,
-	modernizacji lotniska sportowego, w celu rozszerzenia jego funkcji,
d)	rozwiązanie problemu gazyfikacji miasta i rozwój pozostałych urządzeń infrastruktury technicznej w dostosowaniu do wymogów cywilizacyjnych i sanitarnych,	RCSS, 
 Samorząd M. Suwałk 
i województwa 
a w odniesieniu do 
p-ktu „c” GDDKiA, a p-ktu „d”-PGNiG	
	3) miasta Łomży – do statusu ponadregionalnego ośrodka równoważenia rozwoju, 
w szczególności poprzez:	RCSS, 
Samorząd M. Łomży
i województwa 
a w odniesieniu do 
p-ktu „d” GDDKiA	
	a)	rozwój urządzeń ponadregionalnej i regionalnej infrastruktury społecznej, w tym:
-	rozwój szkolnictwa wyższego – tworzenie filii publicznych szkół wyższych, zwiększenie akademickiej bazy noclegowej, gastronomicznej, sportowej i kulturalnej,
-	rozbudowę bazy materialnej specjalistycznej służby zdrowia, kultury, sportu (z bud. lotniska sportowo-sanitarnego w Czerwonym Borze) oraz opieki społecznej i socjalnej,		
	b)  tworzenie warunków do restrukturyzacji istn. majątku produkcyjnego i lokalizacji nowych inwestycji produkcyjno – usługowych z wykorzystaniem rezerw terenów,
c)	rozwój bazy turystycznej na bazie szlaków komunikacyjnych i doliny Narwi oraz zabytkowego układu urbanistycznego,
d)	rozwój układu komunikacyjnego miasta z priorytetem:
-	budowy obwodnicy południowo-wschodniej dla ciągów dróg krajowych Nr 61, 63 i 64,
-	likwidacji miejsc niebezpiecznych i rozbudowy stref parkowania,
e)	modernizacja, przebudowa i budowa infrastruktury technicznej z priorytetem infrastruktury ochrony środowiska.		
	4) miasta Bielsk Podlaski – do statusu regionalnego ośrodka równoważenia rozwoju, obsługującego południową część województwa podlaskiego, zwłaszcza poprzez:
a)	rozpoczęcie rewaloryzacji centrum i zagospodarowywania cz. systemu doliny rz. Białej na cele rekreacyjne,
b)	modernizację istniejących zakładów produkcyjnych i usługowych oraz przygotowywanie do zainwestowania rezerw terenów produkcyjno – usługowych,
c)	wzmacnianie bazy materialnej i infrastruktury społecznej, zwłaszcza szkolnictwa średniego, lecznictwa i sportu,
d)	przygotowanie warunków do realizacji zachodniej obwodnicy drogowej w ciągu krajowej drogi ekspresowej Nr S 19.	RCSS, Samorząd M. Bielsk Podlaski 
i województwa 
a w odniesieniu do 
p-ktu „d” GDDKiA	
	5) pozostałych miast powiatowych województwa w dostosowaniu ich do funkcji administracyjnej z wykorzystaniem potencjału istniejącego zagospodarowania oraz walorów położenia i środowiska, w tym:
a) miasta Augustowa – z priorytetem funkcji uzdrowiskowej i turystyczno-wypoczynkowej o znaczeniu regionalnym, krajowym i międzynarodowym. Rozwój bazować będzie na: wybitnych walorach pojeziernego środowiska przyrodniczego (jeziora i Puszcza Augustowska, Kanał Augustowski) oraz ukształtowanej infrastrukturze i tradycjach turystyczno-wypoczynkowych i uzdrowiskowych, a wymagać: rozwoju bazy wypoczynkowej, lecznictwa sanatoryjnego oraz podnoszenia statusu cywilizacyjnego,
	Samorząd wojewódzki i zaint. miast, a w odniesieniu do kraj. infrastruktury transportowej GDDKiA	
	b)  miasta Hajnówka i Siemiatycze – z priorytetem funkcji turystyczno – wypoczynkowych o znaczeniu regionalnym i krajowym oraz „czystych” produkcyjnych. Rozwój Hajnówki na bazie sąsiedztwa Puszczy Białowieskiej; rozwój Siemiatycz na bazie zbiornika wodnego i położenia na ciągu drogi krajowej ekspresowej S 19 (wymagającej wykonania obejścia miasta po stronie zachodniej),
c)	miasta Zambrów, Wysokie Mazowieckie, Grajewo, Kolno, Mońki i Sokólka – z priorytetem funkcji produkcyjno – usługowych, w tym przemysłowej bazującej na surowcach lokalnych z dyskontowaniem położenia – na ciągach dróg krajowych (Zambrów, Sokółka),
d)	miasta Sejny – z priorytetem funkcji turystycznej bazującej na położeniu na ciągu drogi krajowej, tradycjach litewskich i wysokiej klasy zabytkach.	Samorząd wojewódzki i zaint. miast, a w odniesieniu 
do kraj. infrastruktury transportowej GDDKiA
	
	6) innych miast i wiejskich siedzib gmin – do potrzeb funkcji, wynikających z ich statusu administracyjnego oraz szczególnych wynikających walorów przyrodniczych i kulturowych, 
w tym:
a)	wsi Białowieża – z priorytetem funkcji turystyki krajowej i międzynarodowej oraz nauki i szkolnictwa o profilu ekologicznym – na bazie walorów Puszczy Białowieskiej,
b)	m. Tykocin i Goniądz – z priorytetem funkcji turystyki krajowej i międzynarodowej. Rozwój na bazie walorów kulturowych i położenia nad rz. Narew, a Goniądza na bazie położenia w Biebrzańskim Parku Narodowym,
c)	m. Supraśl – z priorytetem funkcji szkolnictwa wyższego i średniego, turystyki i wypoczynku oraz lecznictwa uzdrowiskowego. Rozwój na bazie wybitnych walorów przyrodniczych 
i kulturowych,
d)	m. Choroszcz – z priorytetem funkcji lecznictwa specjalistycznego ponadregionalnego oraz turystyki na bazie wybitnych walorów kulturowych,
e)	wsi Kuźnica Białostocka, Czeremcha i Szypliszki – z funkcją obsługi ruchu turystycznego międzynarodowego na bazie przejść granicznych. 
	Samorząd wojewódzki i zaint. miast,
a w odniesieniu 
do kraj. infrastruktury transportowej GDDKiA
	
2.	Kształtowanie rozwoju obszarów wiejskich powinno być ukierunkowane na:
1)	wykorzystanie turystyczne i rekreacyjne obszarów położonych w sąsiedztwie prawnie chronionych, zwłaszcza parków narodowych i krajobrazowych – określonych w części dot. kształtowania systemu ekologicznego – w tym zwłaszcza poprzez rozwój agroturystyki,
2)	wykorzystanie walorów przyrodniczych Pojezierza Suwalsko – Augustowskiego dla rozwoju różnego rodzaju form turystyki i wypoczynku letniego i zimowego, w tym w ośrodkach wypoczynkowych i kwaterach agroturystycznych,
3)	wspieranie ukierunkowywania produkcji rolniczej:
a)	w rejonie mazowiecko-bielskim na intensywną produkcję rolniczą, w tym rozwój hodowli bydła,
b)	w rejonie moniecko-sokólskim na rozwój produkcji w systemie integrowanym,
c)	w rejonie łomżyńsko-kolneńskim na rozwój produkcji w systemie integrowanym z hodowlą bydła mlecznego i trzody chlewnej z wyjątkiem gm. Zbójna i Turośl z preferencją rozwoju produkcji systemem ekologicznym,
d)	w rejonie biebrzańskim na rozwój rolnictwa systemem ekologicznym,
e)	w rejonie pojeziernym na rozwój produkcji zarówno w systemie integrowanym 
jak i ekologicznym (gm. Płaska, Nowinka i Giby), z rozwojem hodowli bydła i tuczu trzody chlewnej,
f)	w rejonie wschodnim, o słabej jakości gleb i niskiej intensywności produkcji na jej rozwój metodami ekologicznymi,
4)	racjonalne zagospodarowywanie rolniczej przestrzeni produkcyjnej oraz poprawa jej jakości poprzez:
a)	wspieranie przekształceń struktury obszarowej gospodarstw w kierunku zwiększenia ich powierzchni,
b)	poprawę stosunków wodnych (melioracja, mała retencja) i zalesienia gruntów marginalnych dla produkcji rolniczej	
zainteresowane samorządy, 

j.w.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Samorządy: wojewódzki, powiatowe i gminne, organizacje rolnicze, 

j.w. 	
	5)	wspieranie rozwoju i unowocześnienia przemysłu rolno – spożywczego, usług rolniczych, instytucji otoczenia rolnictwa oraz podnoszenia poziomu cywilizacyjnego wsi i jej wielofunkcyjności, poprzez:
a)	realizację programów: rozwoju mleczarstwa, produkcji mięsa czerwonego i rynku grup producentów sektora rolno – ogrodniczego,
b)	tworzenie związków producentów rolnych i rozwój oświaty rolniczej,
c)	wyposażenie wsi w infrastrukturę techniczną, zwłaszcza ochrony środowiska,
d)	wspieranie wielofunkcyjnego rozwoju wsi.	Ministerstwo Rolnictwa 
i Rozwoju Wsi, , Samorządy: wojewódzki, powiatowe i gminne, ZPORR, organizacje rolnicze	

W zakresie kształtowania systemu transportowego i infrastruktury technicznej, rekomenduje się:

L.p.	Programy, działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	W zakresie kształtowania systemu transportowego:		
	DROGI		
	1)	utworzenie dodatkowego europejskiego korytarza transportowego: Sankt Petersburg – Wilno – Grodno – Białystok – Lublin – Rzeszów – Preszow – Budapeszt, obsługiwanego w Polsce przez drogę ekspresową Nr 19 i linię kolejową E-26 Białystok – Grodno (Wilno – Sankt Petersburg),	Ministerstwo Infras., 
i RCSS 	
	2)	podniesienie docelowego statusu odcinka drogi krajowej Nr 61 (Augustów – Łomża) oraz odcinka drogi krajowej Nr 63 (Łomża – Zambrów) do klasy drogi ekspresowej	Ministerstwo Infras., 
i RCSS	
	3)	sukcesywne ustanawianie i ew. zagospodarowywanie polsko-białoruskich przejść granicznych: turystycznych w Rudawce na Kanale Augustowskim, w Białowieży oraz innych przejść 
w: Lipszczanach (gm. Lipsk), Chworościanach (gm. Nowy Dwór), Tekarach (gm. Mielnik), Jałówce (gm. Michałowo) oraz ew. lokalnych w Krynkach (gm. Krynka) i Wojnowcach (gm. Sokółka),	Ministerstwo Spraw Zagranicznych,
, RCSS oraz Wojewoda Podlaski i zainteresowane samorządy	
	4)	utworzenie i ew. sukcesywne zagospodarowywanie polsko-litewskich przejść granicznych w: Bolciach (gm. Wiżajny), w Krejwianach (gm. Rutka Tartak) oraz Widugierach i Bereżnikach (gm. Sejny),	Ministerstwo Spraw Zagran.,, RCSS oraz Wojewoda Podlaski i zainteresowane samorządy	
	5)	przebudowa krajowej drogi ekspresowej Nr S 8, w tym:
a)	przygotowanie i rozpoczęcie budowy obwodnic: m. Augustowa, m. Zambrowa, Wiśniewa i Mężenina oraz budowa obwodnicy Wasilkowa wraz z węzłami,
b)	wzmocnienie nawierzchni do 115 kN/oś na odcinku Białystok – Suwałki,
c)	budowa dwu jezdni na odcinku Białystok – Sochonie oraz przygotowanie do budowy drugiej jezdni na odcinku Białystok – Choroszcz,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych
	
	6)	kontynuacja prac przygotowawczych do budowy docelowego odcinka drogi ekspresowej Nr S 8 (omijającego Puszczę Knyszyńską) od Korycina poprzez Knyszyn do Białegostoku,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych 	
	7)	kontynuacja prac przygotowawczych do budowy zachodniego odcinka północnego obejścia drogowego m. Białegostoku ciągiem drogi Nr S 19 (węzeł Sochonie – Dobrzyniewo – proj. droga docelowa Nr S 8) oraz obejścia m. Sokółki,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych
	
	8)	kontynuacja prac projektowych nad południowo-zachodnią obwodnicą m. Białegostoku w ciągu drogi ekspresowej Nr S 19,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych
	
	9)	przebudowa odcinków krajowej drogi ekspresowej Nr S 19 na odcinku Białystok – Bielsk Podlaski – Siemiatycze, w ramach pilotażowego projektu „Program prywatyzacji, przebudowy i utrzymania dróg”,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych
	
	10)	kontynuacja przebudowy odcinka krajowej drogi Nr 61 (Stawiski – Szczuczyn – Grajewo – Rajgród – Augustów),	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych, 	
	11)	rozpoczęcie przebudowy drogi krajowej Nr 66 na odcinku Bielsk Podlaski – Kleszczele – Połowce, z priorytetem odcinka Kleszczele – Czeremcha,	Minister Infrastruktury i Dyrektor Generalny Dróg Publicznych
	
	12)	sukcesywna przebudowa dróg wojewódzkich w celu likwidacji wąskich gardeł, z uwzględnieniem stanu technicznego i obciążenia ruchem,	Samorząd wojewódzki 	
	13)	podniesienie statusu dróg związanych z przejściami określonymi w punktach 3 i 4, w tym z wojewódzkich na krajowe		
	KOLEJE
14)	przebudowa i budowa linii kolejowych:
a)	przygotowanie i rozpoczęcie przebudowy linii magistralnej E-75 („Rail Baltica”) Warszawa – Białystok – Sokółka – Suwałki – Trakiszki (Kowno – Ryga – Tallin) w I europejskim korytarzu transportowym, z dostosowaniem do parametrów międzynarodowych, w tym:
•	budowy drugiego toru na odcinkach jednotorowych,
•	elektryfikacji odcinka Sokółka – Suwałki – Trakiszki – granica państwa,
•	sukcesywnej budowy dwupoziomowych przecięć z trasami drogowymi,	Ministerstwo Infrastruktury Dyrekcja Generalna PKP
	
	15)	przygotowanie i rozpoczęcie modernizacji magistralnej linii kolejowej E-26 na odcinku Sokółka – Kuźnica Białostocka – granica państwa do parametrów ruchu międzynarodowego (160 km/h 
w ruchu pasażerskim i 120 km/h w ruchu towarowym) oraz modernizacji kolejowego przejścia granicznego w Kuźnicy Białostockiej,	Ministerstwo Infrastruktury Dyrekcja Generalna PKP, 	
	16)	przygotowanie koncepcyjne lokalizacji terminalu transportu kombinowanego, np. w obszarze metropolitalnym m. Białegostoku,
	j Ministerstwo Infrastruktury Dyrekcja Generalna PKP,  i zainteresowane samorządy	
	17)	zakup nowoczesnego transportu szynowego	Samorząd województwa	
	LOTNISKA
18)	budowa lotniska sportowo-sanitarnego dla potrzeb zachodniego obszaru funkcjonalnego w rejonie Czerwonego Boru (były poligon) koło Łomży,	
Samorządy: wojew., m.Łomży i gm.Łomża	
	19)	modernizacja lotniska sportowo-sanitarnego Krywlany w Białymstoku w zakresie umożliwiającym regularną komunikację lotniczą i odprawy graniczne do czasu wybudowania lotniska regionalnego na obszarach wsi Topolany i Potoka w gm. Michałowo oraz prace przygotowawcze do budowy w/w lotniska regionalnego,	Samorząd wojewódzki i m.Białegostoku- Aeroklub Polski	
	20)	przygotowanie i rozpoczęcie modernizacji lotniska dla potrzeb północnego obszaru funkcjonalnego w Suwałkach.	Samorządy: m.Suwałki, gm.Suwałki 
i województwa 	
2.	W zakresie kształtowania infrastruktury technicznej:		
	SYSTEM ELEKTROENERGETYCZNY		
	1)	poprawa bezpieczeństwa pracy krajowego systemu energetycznego w północno-wschodnim obszarze kraju, w stanach normalnych i awaryjnych rynku energii w obszarze bałtyckim poprzez:	Min. Infrastruktury, Urząd Regulacji Energetyki, Polskie Sieci Energetyczne S.A.  	
	a)	przygotowanie i rozpoczęcie budowy linii WN 400 kV jednotorowej GPZ „NAREW” (gm. Turośń Kościelna) – GPZ Ełk,		
	b)	przygotowanie i rozpoczęcie budowy linii WN 400 kV dwutorowej GPZ Ełk – granica państwa z Litwą (kierunek Alytus) w gm. Bakałarzewo, Suwałki, Szypliszki, Puńsk, Sejny 
i M. Suwałki,		
	c)	rozbudowa stacji GPZ „NAREW” w gm. Turośń Kościelna,		
	d)	przygotowanie koncepcyjne i planistyczne korytarza dla linii WN 400 kV dwutorowej GPZ „NAREW” – granica państwa z Białorusią (częściowo po trasie istn. linii WN 220 kV ROŚ) – realizacja po 2010 r.,		
	e)	sukcesywna, dostosowana do potrzeb rozwoju zagospodarowania i bezpieczeństwa energetycznego, budowa i modernizacja odcinków linii 110 kV oraz stacji GPZ, RPZ i RPO, w tym dla potrzeb odbioru energii elektrycznej wytwarzanej na bazie źródeł odnawialnych. 		
	SYSTEM GAZOWNICZY
1)	zaktualizowanie koncepcji gazyfikacji województwa, w tym wybór ostatecznego wariantu (zasilania w gaz północnej i zachodniej części województwa) z następujących:	
PGNiG, Urząd Regulacji Energetyki, 	
	a)	Systemu Gazociągów Tranzytowych „JAMAŁ” z tłoczni w Zambrowie (odc. Zambrów – Łomża – Suwałki) [Litwa],	 	
	b)	proj. gazociągu tranzytowego DN 1000/80 Białoruś (tłocznia Iwacewicze – Lipszczany – Augustów – Raczki – Obwód Kaliningradzki),		
	c)	ewent. budowa gazowego połączenia transgranicznego Alytus – Mariampol – Suwałki,		
	d)	przygotowanie realizacji wybranego wariantu gazyfikacji,		
	2)	sukcesywna rozbudowa systemu gazowniczego w/c w centralnej i południowej części województwa w oparciu o istniejące gazociągi:	jw.	
	a)	Wołkowysk (Białoruś) – Bobrowniki – Białystok – Zambrów – Rembelszczyzna (k. Warszawy) z odgałęzieniem do Łomży,		
	b)   Wysokoje (Białoruś) – Hołowczyce – Rembelszczyzna,		
	3)	ewentualne przygotowanie koncepcyjno – projektowe wspomagania zasilania m. Białegostoku z tłoczni SGT „JAMAŁ” w Kondratkach przez połączenie Kondratki – Bobrowniki z istn. gazociągiem określonym w punkcie 3a,	jw.	
	  2)  budowa (ewent.) drugiej nitki SGT „JAMAŁ” obok istniejącej.		
	SYSTEM RUROCIĄGÓW NAFTOWYCH
rozbudowa istniejącego rurociągu „Przyjaźń” w gminach: Mielnik, Siemiatycze, Drohiczyn.

	jw.	
	INFRASTRUKTURA TELEKOMUNIKACYJNA I TELEINFORMATYCZNA
7)	modernizacja i rozbudowa infrastruktury telekomunikacyjnej – telefonii stacjonarnej i komórkowej, poprzez:
a)	budowę nowych połączeń światłowodowych wewnątrzwojewódzkich i międzywojewódzkich stosownie do potrzeb rozwoju społeczno – gospodarczego,
b)	budowę stacji bazowych telefonii komórkowej stosownie do potrzeb mieszkańców,	Operatorzy infrastruktury telefonii stacjonarnej i komórkowej	
	8)	rozwój systemów teleinformatycznych (BIAMAN i PIONIER), w tym:
a)	kontynuacja budowy regionalnej szerokopasmowej infrastruktury teleinformatycznej na potrzeby społeczeństwa informacyjnego, powiązanej ze strukturą sieci PIONIER,
b)	budowa linii światłowodowych do siedzib władz samorządowych miast i gmin województwa.	Samorządy: województwa, powiatów i gmin, operatorzy systemu	

W zakresie kształtowania systemu usług ponadlokalnych i infrastruktury społecznej, rekomenduje się:

L.p.	Programy działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
	Szkolnictwo wyższe	Min. Edukacji i Sportu, zainteresowane samorządy 	
1.	Uniwersytet w Białymstoku: dokończenie budowy i wyposażenie biblioteki uniwersyteckiej, rozbudowa budynku Wydziału Prawa, budowa części audytoryjnej przy budynku rektoratu.		
2.	Politechnika Białostocka: kontynuacja budowy Akademickiego Centrum Sportu (sala widowiskowo – sportowa z zapleczem), rozpoczęcie realizacji Podlaskiego Centrum Wystawienniczego, utworzenie Centrum Innowacji i Transportu Nowoczesnych Technologii.		
	
Kultura	Min. Kultury, zainteresowane samorządy, Podl. Woj. Konserw. Zabytków	
3.	Budowa Książnicy Podlaskiej w Białymstoku.		
4.	Budowa Domu Kultury Litewskiej w Puńsku.		
5.	Kontynuacja rewaloryzacji barokowego zespołu pałacowo-ogrodowego Branickich (siedziba Akademii Medycznej w Białymstoku). 		
6.	Rewitalizacja założeń barakowego zespołu pałacowo-parkowego Branickich w Choroszczy.		
7.	Rewitalizacja historycznych zabytkowych układów urbanistycznych Suwałk i Tykocina.		
8.	Rewitalizacja zabytków architektury obronnej „Forty Podlasia” w Piątnicy i Osowcu.		
9.	Rozbudowa i rozszerzenie funkcji Białowieskiego Muzeum Wsi w Osowiczach w gm. Wasilków.		
10.	Budowa wielofunkcyjnej sali widowiskowej i utworzenie biblioteki międzyuczelnianej w Suwałkach.		
11.	Opracowanie i wdrożenie ochrony obszaru kulturowego zabytkowego Parku Pałacowego i Dyrekcyjnego Nadleśnictwa Białowieża oraz Zespołu Budownictwa Drewnianego Rusinów Podlasia w Białowieży.		
12.	Budowa Centrum Kulturowego „Cmentarzysko Jaćwingów” w Szwajcarii k. Suwałk.		
13.	Utworzenie Stacji Edukacyjnej Muzeum Wigierskiego Parku Narodowego. 		
	Sport i rekreacja, w tym w obszarach uzdrowiskowych	Min. Edukacji i Sportu, zainteresowane samorządy 	
14.	Budowa obiektów uzdrowiskowych z niezbędną infrastrukturą rekreacyjną, leczniczą i noclegową w Augustowie i Supraślu oraz w ich obszarach prouzdrowiskowych.		
15.	Budowa zespołu sportowo-rekreacyjnego na potrzeby Regionalnego Centrum Sportowo – Uzdrowiskowego w Supraślu.		
16.	Budowa ośrodków sportów wodnych nad zbiornikiem wodnym Siemianówka w gm. Michałowo i Narewka.		
17.	Sukcesywne zagospodarowywanie terenów sportowo – rekreacyjnych m. Białegostoku (ośrodka sportów zimowych w Ogrodniczkach) w gm. Supraśl, w dolinie rz. Supraśl i Narwi oraz terenów sportowo – rekreacyjnych m. Łomży.		
18.	Modernizacja hal sportowych i zaplecza Ośrodka Sportu i Rekreacji w Suwałkach.		
19.	Budowa portu jachtowego w Starym Folwarku nad jez. Wigry w gm. Suwałki.		
20.	Budowa urządzeń sportów zimowych w gm. Wiżajny i Rutka Tartak oraz Puszczy Knyszyńskiej. 		

W zakresie kształtowania specyficznych układów zagospodarowania warunkujących większą konkurencyjność regionu (m.in. w zakresie produktu turystycznego) rekomenduje się:
L.p.	Programy działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
	TURYSTYKA		
1.	Rozwój systemu informacji i promocji turystycznej:
1)	przygotowywanie i sukcesywne tworzenie wyspecjalizowanych centrów turystycznych (ośrodków rozrządu turystycznego) o randze ogólnopolskiej lub międzynarodowej w:
a)	Białymstoku – turystyki kulturowo-etnicznej,
b)	Hajnówce – Białowieży – turystyki przyrodniczej i etnicznej,
c)	Augustowie – turystyki wodnej i aktywnej,
d)	Suwałkach – turystyki aktywnej, przyrodniczej i etnicznej	Samorząd wojewódzki, samorządy gminne, organizacje turystyczne	
	2)	przygotowywanie i sukcesywne tworzenie regionalnych centrów informacji i obsługi ruchu turystycznego w miejscowościach stanowiących tradycyjnie szczególny przedmiot zainteresowania turystycznego (np. Tykocin, Supraśl, Ciechanowiec, Drohiczyn, Łomża, Siemiatycze, Mielnik, Choroszcz, Nowogród, Knyszyn, Szczuczyn, Sejny, Puńsk, Lipsk, Suchowola, Rajgród, Goniądz, itp.)		
2.	Rozwój turystyki przyrodniczej realizowany będzie w szczególności poprzez:
a)	przygotowanie i ew. rozpoczęcie budowy Europejskiego Centrum Turystyki Przyrodniczej w Białowieży,
b)	przygotowanie i ew. rozpoczęcie budowy Europejskiego Centrum Turystyki Bagiennej w Goniądzu,
c)	organizację lokalnych centrów obsługi ruchu turystycznego w parkach narodowych i krajobrazowych,
d)	modernizację i ponowne uruchomienie linii kolejowej Hajnówka – Bialowieża,
e)	rozwój ścieżek przyrodniczo – edukacyjnych i specjalistycznych w parkach narodowych i krajobrazowych,	jw. oraz Wojewoda Podlaski i Dyrekcje parków narodowych i krajobrazowych	
3.	Rozwój turystyki wielokulturowego pogranicza (kulturowo-etnicznej) realizowany będzie w szczególności poprzez:
a)	tworzenie regionalnego centrum turystyki wielokulturowego pogranicza w Białymstoku, a centrów lokalnych np. w Sejnach, Tykocinie i Supraślu,
b)	tworzenie parków krajobrazowo-kulturowych na najcenniejszych obszarach wiejskiego krajobrazu kulturowego i zespołów budownictwa,
c)	opracowanie koncepcji i rozpoczęcie tworzenia wiosek etnograficznych np. litewskiej, suwalskiej, staroobrzędowców, tatarskiej, jaćwieskiej, kurpiowskiej, mazowieckiej, białoruskiej, zaścianka drobnoszlacheckiego, z funkcjami obsługi ruchu turystycznego,
d)	rozwój muzeów regionalnych np. skansenów, w tym Białostockiego Muzeum Wsi,
e)	wyznakowanie i zagospodarowywania tematycznych szlaków np. pogranicza województwa obejmujących miejscowości z unikalnymi obiektami sakralnymi różnych wyznań, grodzisk ruskich w dolinie Narwi, osadnictwa wczesnośredniowiecznego w dolinie Bugu.	Samorząd wojewódzki, samorządy zainteresowanych gmin, organizacje turystyczne, inwestorzy prywatni	
4.	Rozwój turystyki aktywnej realizowany będzie poprzez:
a)	tworzenie centrum turystyki wodnej i aktywnej w Augustowie,
b)	renowację i modernizację Kanału Augustowskiego wraz z budową obiektów obsługi ruchu turystycznego i urządzeniem przejścia granicznego w Rudawce dla spływów do Grodna,
c)	sukcesywną odbudowę i udostępnienie dla turystyki wąskotorowych kolejek leśnych w Puszczy Augustowskiej, Knyszyńskiej i Białowieskiej,
d)	przygotowanie i ew. rozpoczęcie budowy Centrum Rekreacji i Turystyki „Arkadia” w Suwałkach,
e)	budowę na byłych poligonach ośrodków turystyki aktywnej i sprawnościowej,
f)	sukcesywną budowę portów przystani i stanic wodnych dla potrzeb turystyki wodnej na rzekach i jeziorach województwa przydatnych do tego celu – zwłaszcza na Narwi, Biebrzy, Bugu, Pisie, Rospudzie, Czarnej Hańczy, Szeszupie,
g)	zagospodarowywanie sukcesywne terenów przydatnych dla sportów zimowych, zwłaszcza 
w obszarach północnej Suwalszczyzny (gm. Wiżajny i Rutka Tartak),
h)	modernizacja i rozbudowa bazy turystyki aktywnej w obszarze Wigierskiego Parku Narodowego (ośrodek PTTK w St. Folwarku, stanice PTTK w Gawrych Rudzie, ścieżki rowerowe),
i)	przygotowanie i rozpoczęcie budowy Centrum Edukacyjno – Rozrywkowego „Wakacyjna Wioska Bałtów” w Pobądziu w gm. Rutka Tartak,
j)	przygotowanie koncepcyjno-planistyczne i organizacja tras rowerowych międzynarodowych R 11 i „Pierścień rowerowy suwalszczyzny” 
k)	realizacja inwestycji w postaci adaptacji wzgórza nad jeziorem Szelment do roli centrum sportów zimowych i budowę stoków narciarskich, dwóch wyciągów, trasy zjazdowej, toru snowboardowego, trasy narciarstwa biegowego, trasy kolarstwa górskiego oraz zaplecza gastronomiczno-hotelowego (gmina Jeleniewo i Szypliszki)	Samorząd wojewódzki- samorządy zainteresowanych gmin, organizacje turystyczne, inwestorzy prywatni oraz Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków	
5.	Rozwój turystyki transgranicznej i międzynarodowej realizowany będzie poprzez:
a)	tworzenie granicznych przejść turystycznych np. Białowieża, Tokary, Rudawka,
b)	realizację transgranicznych szlaków rowerowych i pieszych na Litwę i Białoruś,
c)	zagospodarowywanie turystyczne transgranicznych obszarów chronionych.	Wojewoda, zainteresowane samorządy

Rekomendacje do polityki przestrzennego zagospodarowania kraju i działań organów administracji rządowej w latach 2007-2020.

W zakresie kształtowania systemu ekologicznego, gospodarki wodnej oraz infrastruktury ochrony środowiska, rekomenduje się:
L.p.	Programy działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	Kontynuację wdrażania Europejskiej Sieci Ekologicznej „NATURA 2000” określonej w rekomendacjach do 2006 r. w dziale 3.1 pkt 1.	Min. Środowiska, Wojewoda Podlaski  i RCSS	
2.	Kontynuację realizacji ochrony elementów systemu przyrodniczego województwa objętych ochroną prawną określonych w rekomendacjach do 2006 r. dz. 3.1., pkt 2 zgodnie z planami ich ochrony.	jw. oraz zainteresowane samorządy	
3.	Realizację planów ochrony terenów objętych ochroną prawną w latach 2004-2006 określonych w rekomendacjach do roku 2006, dz. 3.1., pkt 3. 	jw. oraz zainteresowane samorządy	
4.	Kontynuację ochrony i racjonalnego zagospodarowywania transgranicznych obszarów chronionych określonych w rekomendacjach do roku 2006, dz. 3.1., pkt 4	jw. oraz odpowiednie organy i jednostki	
5.	Wdrażanie planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy: Biebrzy, Narwi, Bugu i Niemna.	Regionalna Dyrekcja Gospodarki Wodnej	
6.	Wdrażanie ochrony głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP) określonych w rekomendacjach do roku 2006, dz. 3.1., pkt 6.	Wojewoda Podlaski, zainteresowane samorządy	
7.	Kontynuację realizacji międzynarodowych porozumień w sprawie kontroli jakości i ochrony wód granicznych określonych w rekomendacjach do roku 2006, dz. 3.1., pkt 7.	Wojewoda Podlaski 
i odpowiednik Białoruski i Litewski	
8.	Kontynuację zalesienia gruntów marginalnych dla produkcji rolniczej, w tym z priorytetem w gminach objętych „Krajowym Programem Zwiększania Lesistości”	Min. Środowiska, zaint. samorzady, ALP, AWRSP,  
	
9.	Kontynuację rozbudowy i budowa systemów kanalizacji sanitarnej w obszarach określonych w rekomendacjach do 2006 r., dz. 3.1., pkt 9.	zaint. samorządy, dyrekcje parków 
	
10.	Kontynuację realizacji instalacji utylizacji odpadów stałych, w tym niebezpiecznych z priorytetami określonymi w rekomendacjach do 2006 r. w dziale 3.1 pkt 10.	samorządy gminne 
	
11.	Kontynuowanie realizacji wojewódzkiego programu rozwoju małej retencji z uwzględnieniem pozyskiwania energii odnawialnej.	samorząd wojewódzki, , RCSS, 
i zainteresowane samorządy gminne
	
12	Kontynuacja działalności Porozumienia Zielone Płuca Polski oraz Fundacji Zielone Płuca	Samorząd województwa i samorządy województw z obszaru ZPP	

W zakresie kształtowania systemu osadniczego miast i rozwoju obszarów wiejskich, rekomenduje się:

Lp.	Programy działania lub projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	Kontynuowanie kształtowania rozwoju systemu osadniczego miast województwa w kierunku dostosowywania:
1) miasta Białegostoku – do osiągnięcia statusu „europolu”, w szczególności poprzez:	Samorząd M. Białegostoku 
i województwa 	
	a)	poprawę struktury przestrzennej zagospodarowania, tj. kontynuację działań określonych w rekomendacjach do 2006 r., dz. 3.2., pkt 1a,		
	b)	kontynuację rozwoju i modernizację bazy materialnej infrastruktury społecznej ponadlokalnej z zakresu kultury, zdrowia, opieki społecznej i socjalnej, sportu,	jw.	
	c)	kontynuację przygotowywania realizacji kompleksu usługowo-handlowego w rejonie dworca PKP z wykorzystaniem terenów kolejowych,	jw. oraz GD PKP	
	d)	rozwój infrastruktury transportowej, w tym:	GDDKiA, 	
	-	zakończenie budowy części północnej obwodnicy miasta w gm. Wasilków w ciągu drogi Nr S 19,
-	rozpoczęcie budowy części północnej obwodnicy m. w gm. Dobrzyniewo Duże,		
	e)	kontynuację modernizacji, przebudowy i budowy elementów podstawowego układu ulicznego miasta, oraz realizacji przejść drogowych przez tory kolejowe, z priorytetami określonymi 
w rekomendacji do 2006 r., dz. 4.2., pkt 1d,	Samorząd M. Białegostoku 	
	f)	kontynuowanie rozwiązywania problemu parkingowego,	jw.	
	g)	rozwój urządzeń komunalnej infrastruktury technicznej w dostosowaniu do wymogów ochrony środowiska i potrzeb zabudowy,	jw.	
	h)	wspieranie zagospodarowywania części lotniska Krywlany przeznaczonej na cele produkcyjno-usługowe,	jw.	
	2) miasta Suwałki – do statusu ponadregionalnego ośrodka równoważenia rozwoju, w szczególności poprzez:	Samorząd M. Suwałki, Min. Edukacji i Sportu,
Wojewoda Podlaski, 
	
	a)	kontynuację rozwoju urządzeń ponadlokalnej infrastruktury społecznej, w tym szkolnictwa wyższego, sportu, kultury, wypoczynku mieszkańców oraz kontynuację rewaloryzacji zabytkowego założenia urbanistycznego śródmiejskiego,		
	b)	kontynuację tworzenia warunków dla rozwoju przemysłu i usług komercyjnych, w tym zwłaszcza w Suwalskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej,	Samorząd M. Suwałki 	
	c)	rozwój infrastruktury transportowej, zwłaszcza kontynuacja inwestycji drogowych krajowych umożliwiających eliminowanie przejazdów ciężkiego taboru samochodowego przez tereny zainwestowane miasta,	GDDKiA,  oraz Samorząd M. Suwałki	
	d)	rozpoczęcie modernizacji i przebudowy kolejowej linii magistralnej E-75 „Rail Baltica”,	Gen. Dyr. PKP, 	
	e)	dokończenie modernizacji lotniska sportowego z rozszerzeniem jego funkcji,	Samorząd M. Suwałki i ZPORR	
	f)	rozwój systemu gazowniczego miasta,	PGNiG i Samorząd M. Suwałki	
	g)	przygotowanie i rozpoczęcie budowy hali widowiskowo-targowej i akwaparku,	Samorząd M. Suwałki 	
	3)  miasta Łomża – do statusu ponadregionalnego ośrodka równoważenia rozwoju, poprzez:		
	a)	rozwój urządzeń ponadregionalnej i regionalnej infrastruktury społecznej, w tym kontynuację: modernizacji i rozbudowy bazy materialnej szkolnictwa wyższego i jego bazy noclegowo – gastronomicznej i kulturalnej oraz poprawę bazy materialnej służby zdrowia, kultury, sportu 
i opieki społecznej i socjalnej,	Min. Edukacji i Sportu oraz Samorząd wojewódzki i miejski	
	b)	kontynuację rozwoju bazy turystycznej,	jw.	
	c)	kontynuację rozwoju układu komunikacyjnego miasta i eliminowania ciężkiego ruchu tranzytowego z obszaru zainwestowania miejskiego, w tym:
-	dokończenie budowy obwodnicy miasta dla ciągu dróg krajowych Nr 61, 63 i 64,
-	kontynuację przebudowy układu ulicznego miasta w kierunku likwidacji miejsc niebezpiecznych i „wąskich gardeł” oraz rozbudowy systemu parkingowego, 	

GDDKiA, 
Samorząd M. Białegostoku i 	
	d)	kontynuację przebudowy i budowę elementów infrastruktury technicznej z priorytetem infrastruktury ochrony środowiska,	Samorząd M. Białegostoku i 	
	4)  miasta Bielsk Podlaski – do statusu regionalnego ośrodka rozwoju, w szczególności poprzez:	
Samorząd M. 
Bielsk Podlaski	
	a)	kontynuację rewaloryzacji centrum i zagospodarowywania doliny rz. Białej na cele rekreacji,		
	b)	utworzenie filii szkoły wyższej i zapewnienie jej stosownej bazy materialnej,	jw.	
	c)	rozpoczęcie realizacji obwodnicy miasta w ciągu drogi krajowej ekspresowej Nr S 19,	GDDKiA, 	
	5) pozostałych miast powiatowych województwa do ich funkcji administracyjnej i funkcji szczególnych, w tym:		
	a)	m. Augustowa, poprzez kontynuację rozwoju:
-	bazy lecznictwa sanatoryjnego i wypoczynkowej oraz sportów wodnych a także podnoszenia statusu cywilizacyjnego,
-	budowę obwodnicy w ciągu krajowej drogi ekspresowej Nr S 8,	
Samorząd M. Augustowa i 
GDDKiA, 	
	b)	m. Hajnówki i Siemiatycz, poprzez kontynuację rozwoju na zasadach określonych 
w rekomendacjach do 2006 r., dz. 3.2., pkt 5c, w tym w Siemiatyczach przygotowanie budowy obwodnicy w ciągu drogi krajowej Nr S 19,		
	c)	miast: Zambrów, Wysokie Mazowieckie, Grajewo, Kolno, Mońki, Sokółka, poprzez kontynuację rozwoju na zasadach określonych w rekomendacjach do 2006 r., dz. 3.2., pkt 5c, w tym zakończenie budowy obwodnicy Zambrowa w ciągu drogi krajowej Nr S 8 i układu ulicznego w ciągach dróg krajowych i wojewódzkich, a w Sokółce ew. rozpoczęcie realizacji obwodnicy na ciągu drogi krajowej S 19,	Samorządy miast, GDDKiA,  i 	
	d)	miasta Sejny – kontynuacja rozwoju zagospodarowania na bazie określonej w rekomendacjach do 2006 r., dz. 3.2., pkt 5d,	Samorząd M. Sejny	
	6) innych miast i wiejskich siedzib gmin – kontynuacja rozwoju na zasadach określonych w rekomendacji do 2006 r., dz. 3.2., pkt 6,		
2.	Kształtowanie rozwoju obszarów wiejskich – będzie kontynuacją kierunków działań i programów określonych w rekomendacji do 2006 r., dz. 3.2., pkt 2 – ze względu na długofalowy charakter przekształceń i związanych z tym działań i programów realizacyjnych.	Min. Roln. i Rozwoju Wsi, Samorządy: wojewódzki,powiatowe i gminne, organizacje rolnicze,  	

W zakresie kształtowania systemu transportowego i infrastruktury technicznej w latach 2007 – 2013 rekomenduje się:

Lp.	Programy, działania i projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	W zakresie kształtowania systemu transportowego.
DROGI
1)	kontynuację ustanowienia i sukcesywnego zagospodarowywania polsko – białoruskich i polsko – litewskich drogowych przejść granicznych (z zestawu propozycji zawartych w rekomendacji do roku 2006 dz. 3.3 pkt 1 p. punkt 3 i 4) oraz ew. ustanowionych w latach 2004 – 2006 ale niezagospodarowanych,
2)	kontynuacja  przebudowy krajowej drogi ekspresowej Nr S 8, w tym:
a)	dokończenie budowy obwodnicy m. Augustowa 2007 r.,
b)	budowa obwodnicy m. Sztabina 2007 – 2009 r.,
c)	dokończenie budowy odcinka m. Choroszcz – w. Dobrzyniewo 2007 r. – jako fragmentu nowej trasy omijającej Puszczę Knyszyńską,
3)	budowa obwodnicy m. Zambrowa i w. Wisniewa 2007 – 2009 r.,
4)	przebudowa odcinka Białystok – Jeżewo z dostosowaniem do parametrów drogi ekspresowej – rozp. 2007 – 2008 r.,
5)	rozpoczęcie budowy obwodnicy m. Suchowoli.
6)	kontynuacja przebudowy krajowej drogi ekspresowej Nr S19, w tym:
7)	budowa cz. północnej obwodnicy m. Białegostoku na odcinku Sochonie – Dobrzyniewo,
8)	rozpoczęcie budowy obwodnic Sokółki i Czarnej Białostockiej,
9)	rozpoczęcie budowy obwodnicy Bielska Podlaskiego i Siemiatycz,
10)	przygotowanie budowy obwodnic: południowo – zachodniej m. Białegostoku oraz jej połączenia z drogą Nr 65 (do przejścia granicznego w Bobrownikach), a także – Kuźnicy, Bociek i Dziadkowic. 
11)	budowa obwodnicy Łomży na ciągu drogi krajowej Nr 61.
12)	dokończenie przebudowy drogi Nr 66 na odc. Bielsk Podlaski – Kleszczele – Połowce (przejście graniczne).
13)	kontynuacja przebudowy dróg wojewódzkich w celu likwidacji wąskich gardeł i poprawy dostępności terenów województwa istotnych ew. dla jego rozwoju społecznego i gospodarczego.

Min. Spraw Zagranicznych,  , Wojewoda i zainteresowane samorządy.
Min. Infrastruktury, GDDKiA, .

	
	KOLEJE
14)	kontynuacja przebudowy linii kolejowej magistralnej w I paneuropejskim korytarzu transportowym (Rail Baltica) Nr E75 w zakresach określonych w rekom. do 2006 r. dz. 3.3 pkt 14
15)	kontynuacja modernizacji linii kolejowej Nr E26 określonej w rekomend. do 2006 r. dz. 3.3 pkt 15.
16)	budowa terminalu transportu kombinowanego o lokalizacji ustalonej w etapie do 2006 r.
17)	zakup nowoczesnego transportu szynowego
LOTNISKA
18) przygotowanie i ew. rozpoczęcie budowy lotniska regionalnego na obszarze Topolany – Potoka w gm. Michałowo	Min. Infrastruktury, Dyr. Gen. PKP, 	
2.	W zakresie kształtowania infrastruktury technicznej:
SYSTEM ELEKTROENERGETYCZNY
1)	dokończenie budowy linii WN 400 kV tj. od GPZ „NAREW” – GPZ Ełk  GPZ Ełk – granica państwa z Litwą (Alytus),
2)	Ewent. rozp. budowy odcinka linii WN 400 kV GPZ „NAREW” – granica państwa z Białorusią (cz. po trasie linii ROŚ),
3)	Kontynuacja stosownie do potrzeb rozwoju zagospodarowania modernizacji odcinków linii 110 kV oraz GPZ, RPZ i RPO.

SYSTEM GAZOWNICZY
4)	Sukcesywna kontynuacja przedsięwzięć inwestycyjnych przygotowanych, rozpoczętych i nie zakończonych w latach 2004 – 2006 określonych w rekomendacjach do roku 2006 dział 3.3 punkty 2, 3, 4, 5 i 6.		

W zakresie kształtowania systemu usług ponadlokalnych i infrastruktury społecznej rekomenduje się:

Lp.	Programy, działania i projekty	Adresat	
1	2	3	

1.

	SZKOLNICTWO WYŻSZE
Ewentualną kontynuację projektów rozpoczętych a nie zakończonych w poprzednim okresie przez Uniwersytet w Białymstoku i Politechnikę Białostocką (określonych w szczególności w rekomendacji do 2006 r. dz. 3.4 pkt 1 i 2), oraz ew. rozpoczęcie inwestycji służących poprawie bazy materialnej innych uczelni.	
Ministerstwo Edukacji i Sportu, zainteresowane samorządy.	

2.	KULTURA
Ewentualną kontynuację projektów rozpoczętych, a nie zakończonych w latach 2004 – 2006 określonych w rekomendacji do roku 2006 dz. 3.4 pkty 3 do 13, w tym:
1)	rewitalizacji historycznych zabytkowych układów przestrzennych Suwałk i Tykocina oraz ew. rozpoczęcie rewitalizacji innych miast zabytkowych (np. Szczuczyn, Rajgród, Supraśl, Drohiczyn, Choroszcz,
2)	rozbudowy i rozszerzenia funkcji Białostockiego Muzeum Wsi w Osowiczach w gm. Wasilków,
3)	odnowy i udostępnienia turystom zasobów historyczno – kulturowych „Pogranicza”, „Kurpii”, „Przyrodniczej Perły Polski” obejmujących: Suwałki, Augustów, Sejny, Łomżę, Drozdowo i Tykocin, Kanał Augustowski, „Twierdzę Łomża”, Twierdzę Osowiec” oraz Wigierski Park Narodowy, Biebrzański Park Narodowy i Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi.
4)	Budowa „Europejskiego Centrum Muzyki i Sztuki – Opery Podlaskiej” w Białymstoku 	
Zainteresowane samorządy: wojewódzki i gminne, Podlaski Woj. Konserwator Zabytków	

3.	SPORT I REKREACJA, w tym w obszarach uzdrowiskowych
1)	Kontynuację budowy obiektów uzdrowiskowych z niezbędną infrastrukturą rekreacyjną, leczniczą i noclegową w Augustowie i Supraślu oraz ich obszarach prouzdrowiskowych.
2)	Ew. dokończenie budowy zespołu sportowo – rekreacyjnego na potrzeby Regionalnego Centrum Sportowo – Uzdrowiskowego w Supraślu.
3)	Kontynuację budowy ośrodków sportów wodnych nad zbiornikiem wodnym Siemianówka w gm. Michałowo i Narewka.
4)	Kontynuację zagospodarowania terenów sportowo – rekreacyjnych i parkowych m. Białegostoku w dolinie rzeki Białej oraz sportów letnich i zimowych w Ogrodniczkach w gm. Supraśl.
5)	Urządzenie terenów parkowych w innych miastach z priorytetem miast o walorach turystyczno – wypoczynkowych.
6)	Budowa Podlaskiego Centrum Sportów Zimowych Szelment
7)	Ew. kontynuację innych przedsięwzięć z wcześniejszego rekomendowanego etapu do roku 2006.	Zainteresowane samorządy: wojewódzki i gminne  oraz organizacje centralne związane ze sportem i lecznictwem uzdrowiskowym. 	

W zakresie kształcenia specyficznych układów zagospodarowania warunkujących większą konkurencyjność regionu (m. in. w zakresie produktu turystycznego) rekomenduje się:

Lp.	Programy, działania i projekty	Adresat	
1	2	3	
1.	TURYSTYKA
Rozwój systemu informacji i promocji turystycznej:
1)	ew. kontynuacja tworzenia wyspecjalizowanych centrów turystycznych określonych w rekomend. do 2006 r. dz. 3.5 pkt 1 p.pkt 1,
2)	ew. kontynuowanie tworzenia regionalnych centrów informacji i obsługi ruchu turystycznego określonych w rekomendacji do 2006 r. dz. 3.5 pkt 1 p.pkt 2,	
Samorząd wojew., zainteresowane samorządy gminne, organizacje i podmioty turystyczne, 	
2.	Rozwój turystyki przyrodniczej:
1)	kontynuacja nie zakończonych w latach 2004 – 2006 projektów określonych w rekomend. do roku 2006 dz. 3.5 pkt 2,
2)	organizacja i wyposażenie w stosową infrastrukturę lokalnych centrów obsługi ruchu turystycznego w parkach narodowych i krajobrazowych oraz rozwój „zielonych szkół”	
Jw. oraz Wojewoda Podlaski i Dyrekcje parków narodowych i krajobrazowych, 	
3.	Rozwój turystyki wielokulturowego pogranicza (kulturowo – etnicznej):
1)	kontynuacja nie zakończonych w latach 2004 – 2006 projektów określonych w rekomend. do roku 2006 dz. 3.5 pkt 3
2)	tworzenie warunków do rozwoju urządzeń obsługi turystów w zakresie bazy noclegowej, gastronomicznej i rozrywkowej w miejscowościach i miejscach o najwyższej frekwencji turystyki kulturowo – etnicznej z uwzględnieniem lokalnej specyfiki kulturowej (kuchnia, obrzędy, stroje, imprezy ludyczne, tradycyjne środki transportu – dorożki, sanie, itp.)	
Samorząd woj., samorządy gminne. Podlaski Woj. Konserwator Zabytków, organizacje turystyczne i inwestorzy turystyczni, 	
4.	Rozwój turystyki aktywnej:
1)	kontynuację programów działań i projektów nie zakończonych w latach 2004 – 2006 szczegółowo określonych w rekomendacje do roku 2006 dz. 3.5 pkt. 4,
2)	dalsze zagospodarowanie terenów przydatnych dla sportów zimowych: narciarstwa śladowego, zjazdowego (w tym snowboardu), żeglarstwa bojerowego, itp. w Puszczy Knyszyńskiej, Białowieskiej i Augustowskiej oraz nad zbiornikiem Siemianówka,
3)	tworzenie warunków do rozwoju i podnoszenia standardu jakościowego bazy noclegowo – gastronomicznej i rozrywkowej turystyki aktywnej z zachowaniem jednak zróżnicowania dostępności cenowej.		
5.	Turystyka transgraniczna i międzynarodowa:
1)	kontynuację programów działań i projektów nie zakończonych w latach 2004 – 2006 określonych w rekomend. do roku 2006 dz. 3.5 pkt 5,
2)	tworzenie warunków do rozwoju urządzeń obsługi turystyki w dostosowaniu do przebudowy dróg krajowych a zwłaszcza ekspresowych Nr S8 i Nr S19.	Wojewoda Podlaski, GDDKiA, zainteresowane samorządy i inwestorzy prywatni,.	

Rekomendacje do programów rozwoju regionalnego województwa.

Lp.	Programy, działania lub projekty.	
1	2	
5.1	Lata 2004 – 2006.
W zakresie kształtowania systemów ekologicznego, gospodarki wodnej oraz infrastruktury ochrony środowiska rekomenduje się działania określone w rekomendacjach dział 3.1 punkty: 4, 9, 10, 11.	
5.2	W zakresie kształtowania systemu osadniczego miast i rozwoju obszarów wiejskich rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach dział 3.2 punkt 1 z wyjątkiem projektów GDDKiA i PGNiG i punktu 2.	
5.3	W zakresie kształtowania systemu transportowego i infrastruktury technicznej rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach dział 3.3 punkt 1 podpunkty 12, 13, 17, 18 i 19.	
5.4	W zakresie kształtowania systemu usług ponadlokalnych i infrastruktury społecznej rekomenduje się wszystkie działania i projekty zawarte w rekomendacjach dział 3.4.	
5.5	W zakresie kształtowania specyficznych układów zagospodarowania warunkujących większą konkurencyjność regionu (m.in. w zakresie produktu turystycznego) rekomenduje się wszystkie projekty i działania określone w rekomendacjach dział 3.5.	
5.6	Lata 2007 – 2013
W zakresie kształtowania systemu ekologicznego, gospodarki wodnej oraz infrastruktury ochrony środowiska rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach dział 4.1 punkty:	
5.7	W zakresie kształtowania systemu osadniczego miast i rozwoju obszarów wiejskich rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach na lata 2007 – 2013 dział 4.2 punkty:	
5.8	W zakresie kształtowania systemu transportowego i infrastruktury technicznej rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach na lata 2007 – 2013 dział 4.3 punkty 1, podpunkty 1, 6 i 10.	
5.9	W zakresie kształtowania systemu usług ponadlokalnych i infrastruktury społecznej rekomenduje się działania i projekty określone w rekomendacjach na lata 2007- 2013 dział 4.4 punkty 1, 2 i 3 przy wsparciu programów sektorowych.	
5.10	W zakresie kształtowania specyficznych układów zagospodarowania warunkujących większą konkurencyjność regionu (m.in. w zakresie produktu turystycznego) rekomenduje się działania i projekty zawarte w rekomendacjach na lata 2007 – 2013 dział 4.5 przy wsparciu programów sektorowych.	

X. Propozycja aktualizacji celów i priorytetów 

Zważywszy na wydłużenie okresu objętego realizacją Strategii Rozwoju Województwa Podlaskiego oraz w związku z aktualizacja rozdziału „Analiza sytuacji społeczno-gospodarczej” i wynikającej z niego analizy SWOT - cele, priorytety i działania Strategii powinny zostać zaktualizowane.

Mając na uwadze silne i słabe strony województwa oraz wynikające z nich szanse i zagrożenia, a także odnosząc się do zapisów Założeń NPR 2007-2013 zakłada się, iż cele Strategii Rozwoju Województwa Podlaskiego do 2020 roku ukierunkowane będą przede wszystkim na:
1.	Podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej województwa
2.	Podniesienie konkurencyjności podlaskich firm w aspekcie krajowym i międzynarodowym 
3.	Ochronę środowiska naturalnego
4.	Rozwój turystyki z wykorzystaniem walorów przyrodniczych i dziedzictwa kulturowego
5.	Aktywizacja obszarów przygranicznych (współpraca międzynarodowa transgraniczna)
6.	Wsparcie rozwoju rolnictwa i ograniczenie migracji z obszarów wiejskich
7.	Rozwój zasobów ludzkich z uwzględnieniem właściwego wykorzystania wykwalifikowanej kadry pracowniczej

Priorytety i działania powinny wynikać bezpośrednio z celów strategicznych. W związku z ograniczonymi możliwościami finansowania rozwoju regionalnego planuje się zhierarchizować priorytety i działania, wskazując tym samym najważniejsze potrzeby województwa w poszczególnych dziedzinach. 

Priorytety rozwoju województwa i wynikające z nich działania
Priorytet	Działanie	Rekomendacja do SRW 2020	
I. Podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej i turystycznej województwa
	1.	Rozwój systemu transportowego województwa
2.	Rozwój systemu telekomunikacyjnego
3.	Rozwój systemów zaopatrzenia w wodę, odprowadzania i oczyszczania ścieków oraz usuwania i utylizacji odpadów stałych
4.	Rozwój systemów energetycznych.	Realizacja tego priorytetu odbywać się będzie poprzez budowę i modernizację infrastruktury transportowej ze szczególnym uwzględnieniem transportu drogowego (w tym Via Baltica), kolejowego (w tym Rail Baltica) i lotniczego (modernizacja lotniska Krywlany, lotniska w Czerwonym Borze i Suwałkach – docelowo budowa lotniska regionalnego), infrastruktury telekomunikacyjnej (ze szczególnym uwzględnieniem systemu łączności teleinformatycznej dla potrzeb struktur administracji publicznej wszystkich szczebli i dla gospodarki oraz bezprzewodowego dostępu do internetu) i infrastruktury technicznej (w tym systemy energetyczne, systemy zaopatrzenia w wodę, odprowadzania i oczyszczania ścieków oraz usuwania i utylizacji odpadów stałych)	
II. Wzmocnienie bazy ekonomicznej województwa	1.	Rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich
2.	Rozwój turystyki i lecznictwa uzdrowiskowego
3.	Rozwój produkcji i usług
4.	Rozwój technologii informacyjnych
5.	Wspieranie współpracy miedzy sektorem badawczo - rozwojowym a gospodarką
6.	Wspieranie przedsięwzięć pobudzających rozwój gospodarczy
	Realizacja tego priorytetu odbywać się będzie poprzez wspieranie restrukturyzacji rolnictwa i przetwórstwa, rozwoju sektora turystycznego (wsparcie przedsięwzięć i inwestycji umożliwiających wydłużenie sezonu turystycznego w tym intensyfikacja działań na rzecz rozwoju sezonu zimowego w sporcie i turystyce), tworzenie warunków dla przedsiębiorczości (pełna oferta inwestycyjna województwa, klastry przemysłowe) i innowacji (m. in. parki naukowo – technologiczne i inkubatory przedsiębiorczości).	
III. Wspieranie działalności instytucji społecznych oraz rozwój infrastruktury społecznej o zasięgu regionalnym i ponad regionalnym	1.	Poprawa warunków zamieszkiwania ludności
2.	Rozwój rodziny i wsparcie wychowania młodego pokolenia
3.	Rozwój lecznictwa i opieki socjalnej
4.	Rozwój kultury i ochrona dziedzictwa kulturowego
5.	Rozwój sportu i rekreacji
	Priorytet ten dotyczyć będzie warunków życia i rozwoju mieszkańców regionu. Określa m. in. ważkie zagadnienia bytowe w tym zagadnienia z zakresu mieszkalnictwa, ochrony zdrowia, opieki społecznej, a także kultury, ochrony dziedzictwa kulturowego, rozwoju sportu i rekreacji.	
IV. Zrównoważone gospodarowanie przestrzenią województwa z zachowaniem walorów przyrodniczych i kulturowych
	1.	Ochrona i kształtowanie środowiska
2.	Wykorzystanie zasobów środowiska naturalnego dla rozwoju turystyki
3.	Promowanie wykorzystywania  alternatywnych źródeł energii.	Realizacja tego priorytetu odbywać się będzie poprzez ochronę ziemi, powietrza i wody w regionie (w tym korzystanie z energii odnawialnej), jednocześnie wskazując kierunki wykorzystania walorów przyrodniczych naszego województwa ze szczególnym uwzględnieniem turystyki 	
V. Rozwój międzynarodowych kontaktów regionalnych i wymiany, w tym współpracy przygranicznej i transgranicznej 	1.	Wspieranie rozwoju wymiany handlowej i kooperacji produkcyjnej z zagranicą
2.	Rozwój funkcji targowych i kongresowych o zasięgu międzyregionalnym i międzynarodowym oraz udział województwa w targach i wystawach.
3.	Promocja województwa poprzez wykreowanie specyficznych dla regionu produktów turystycznych.
4.	Rozwój współpracy międzynarodowej w dziedzinie ochrony transgranicznych walorów środowiska przyrodniczego.
5.	Rozszerzanie kontaktów kulturalnych o zasięgu międzynarodowym i międzyregionalnym.
6.	upowszechnianie wizerunku województwa podlaskiego jako miejsca atrakcyjnego pod względem wielokulturowym i przyrodniczym,
7.	tworzenie spójnego i efektywnego systemu promocji gospodarczej,	Korzyści wynikające z dobrosąsiedzkiej współpracy regionów przygranicznych Białorusi, Litwy i Rosji są ważnym czynnikiem rozwoju naszego województwa. Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej wielokierunkowa współpraca interregionalna, uwzględniająca priorytety współpracy zagranicznej naszego województwa, nabiera szczególnego znaczenia. Biorąc pod uwagę rolę w umacnianiu współpracy z innymi regionami Europy, można oczekiwać zacieśnienia więzów kooperacyjnych, transferu technologii i pomocy w tworzeniu nowoczesnego zaplecza naukowo-badawczego, wdrażającego innowacyjne technologie. W dziedzinie współpracy transgranicznej należy szczególnie wspierać Euroregiony „Niemen” i „Puszcza Białowieska” oraz planowane inwestycje i eksploatację nowych i istniejących przejść granicznych.
	
VI. Rozwój ogólnodostępnego systemu edukacji w tym ustawicznego kształcenia kadr, dostosowanego do potrzeb regionu.	1.	Rozwój szkolnictwa średniego, wyższego oraz kształcenia ustawicznego
2.	Edukacja osób zagrożonych bezrobociem i pozostających bez pracy
	Dokonujący się postęp w zakresie i metodach na wszystkich poziomach kształcenia, a także rosnące wymogi stawiane pracownikom, wymagają działań, dzięki którym mieszkańcy regionu będą mogli zdobyć nowe umiejętności i dostosować się do wymogów dynamicznie zmieniającego się rynku pracy. Dotyczy to w szczególności szkolnictwa i placówek badawczych. 

XI. Płaszczyzny współpracy międzywojewódzkiej

Działania realizowane

Województwo Podlaskie wraz z Lubelskim, Warmińsko-mazurskim i Podkarpackim, definiowane często jako Polska B, należy do tzw. „Ściany wschodniej”. To obszary słabo rozwinięte pod względem gospodarczym, które łączy nie tylko położenie, ale również wspólne problemy.
Podczas ostatniego Zgromadzenia Ogólnego Związku Województw podjęto decyzję o utworzeniu Komisji do spraw Ściany Wschodniej. W skład Komisji wchodzą z głosem stanowiącym Przewodniczący Sejmików i Marszałkowie z województw, które w całości lub w części znajdują się na obszarze Ściany Wschodniej (podlaskie, warmińsko-mazurskie, lubelskie, podkarpackie, mazowieckie), a z głosem doradczym radni województw, prezydenci dawnych i obecnych miast wojewódzkich z tego obszaru oraz po dwóch przedstawicieli Konwentu Starostów z każdego województwa.

Województwo Podlaskie, w ramach współpracy międzyregionalnej, bierze udział w różnego rodzaju przedsięwzięciach i projektach:

z dziedziny ochrony środowiska:
Województwo Podlaskie uczestniczy w projekcie pt. „Wsparcie przygotowań województw Dolnośląskiego i Podlaskiego do wykorzystania środków Unii Europejskiej na przedsięwzięcia związane z ochroną środowiska i zrównoważonym rozwojem poprzez przekazywanie doświadczeń saksońskich”.
Projekt rozpoczął się w październiku 2003 r. i trwać będzie do października 2005 r. 
Celem przedsięwzięcia jest właściwe przygotowanie uczestników projektu, czyli przedstawicieli administracji rządowej i samorządowej oraz ekologicznych organizacji pozarządowych z województwa podlaskiego i dolnośląskiego, do korzystania ze środków funduszy pomocowych wspierających przedsięwzięcia w zakresie ochrony środowiska.

z dziedziny kultury:
Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury
•	Wymiana doświadczeń pomiędzy wojewódzkimi instytucjami kultury w kraju
•	Realizacja Ogólnopolskiego Poetyckiego Konkursu Walentynkowego
•	Współorganizacja Ogólnopolskiego Festiwalu „Młodzi w Piosence”
•	Współorganizacja Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego i Turnieju Sztuki Recytatorskiej „Człowiek i przyroda”
•	Współorganizacja Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Melanii Burzyńskiej „Poezja życiem pisana” 
•	Organizacja Ogólnopolskiego pleneru malarsko-rzeźbiarskiego dla plastyków amatorów
Teatr Dramatyczny im. Al. Węgierki
•	Do 2010 roku kontynuacja „Wielkiego Artystów Poruszenia” na rozpoczęcie sezonu teatralnego
Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu
•	Imprezy folkorystyczne „Jarmark na Św. Wojciecha”, „Przegląd tradycyjnych kapel weselnych”, „Niedziela ze zwierzętami”, „Święto Ziemniaka” / coroczne imprezy/
•	„Podlaskie Świeto Chleba” /do 2010 ogólnopolski konkurs
•	„Konkurs Gry na Instrumentach Pasterskich”
•	Konkurs na wykonanie palmy wielkanocnej do 2012 ogólnopolski

z dziedziny rolnictwa:
•	szkolenie kadr na bazie doświadczeń województw w zakresie realizacji działań związanych z odnową wsi (zwłaszcza województwo pomorskie i opolskie) organizowanie wspólnych imprez targowych mających na celu promocję rolnictwa województwa podlaskiego, zwłaszcza produktów regionalnych.
•	udział w ogólnopolskich wystawach zwierząt hodowlanych - organizowane w województwie oraz uczestnictwo na terenie kraju, w celu promocji hodowców z województwa podlaskiego
•	akcje informacyjne dla samorządów powiatowych i gminnych
•	uczestnictwo w szkoleniach na terenie kraju organizowanych przez organizacje rządowe, pozarządowe i samorządy regionalne
•	organizacja konferencji z zakresu rolnictwa zrównoważonego, technologii sprzyjających środowisku, wykorzystaniu zasobów przyrodniczych regionu z udziałem zaproszonych gości z kraju.
•	wymiana doświadczeń w zakresie wdrażanych działań w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich"
•	współudział w realizacji forum mleczarskiego, stanowiącego płaszczyznę wymiany informacji pomiędzy przedstawicielami spółdzielni mleczarskich

Działania planowane do roku 2020

z dziedziny edukacji
poprawa jakości nauczania – przygotowanie młodzieży do aktywnego życia 
w społeczeństwie opartym na wiedzy. Zadanie realizowane będzie poprzez:
•	rozwój współpracy międzywojewódzkiej w formie konferencji, prezentacji multimedialnych, seminariów (placówki doskonalenia nauczycieli oraz szkoły, których organem prowadzącym jest Samorząd Województwa Podlaskiego),
•	wspieranie integracji młodzieży w aspekcie różnic kulturowych, 

z dziedziny kultury
Teatr Dramatyczny im. Al. Węgierki
•	Prezentacja spektakli teatralnych w innych miastach Polski
•	Uczestnictwo w festiwalach, konkursach i przeglądach teatralnych
•	Zainicjowanie Białego Festiwalu Teatralnego
Filharmonia Białostocka 
•	Realizacja Europejskiego Centrum Muzyki i Sztuki wspólne przedsięwzięcie Samorządu Województwa Podlaskiego, Miasta Białystok i PDB „Deweloper” 
z Rzeszowa 
•	Udział Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Białostockiej w galowych przeglądach, konkursach i festiwalach w różnych ośrodkach muzycznych kraju
Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu
•	Ogólnopolskie Plenery malarskie organizowane co roku – kończące się wernisażami poplenerowymi
•	Wystawa jednego obrazu – wystawa czasowa organizowana co roku od 2005 z Fundacji rodziny Ciechanowieckich
•	Huculska Sztuka Ludowa – wystawa czasowa od 2006 roku
•	„Tradycja i współczesność w architekturze wiejskiej” – zachowanie tradycyjnych elementów gospodarstwa rodzinnego w kulturze wiejskiej – konkurs od 2006 roku co 4 lata
 
z dziedziny rolnictwa:
•	kontynuacja ww. działań
•	rozszerzenie współpracy w celu stworzenia i wsparcia silnego, ogólnopolskiego lobby, działającego dla promocji produktów regionalnych.
•	stworzenie systemu sprzedaży bezpośredniej produktów regionalnych, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania internetu, telemarketingu oraz innych form promocji i dystrybucji żywności.
•	rozwijanie współpracy międzyregionalnej w zakresie wspólnych działań promocji rolnictwa z obszaru „Zielonych Płuc Polski"

XII. Płaszczyzny współpracy transgranicznej i międzynarodowej współpracy regionalnej

Płaszczyzna współpracy transgranicznej i międzynarodowej

Działania realizowane:

W ramach współpracy zagranicznej Województwa Podlaskiego w grudniu 1999 roku Sejmik Województwa Podlaskiego podjął uchwałę w sprawie priorytetów współpracy zagranicznej Województwa Podlaskiego. Dokument określał cele i kierunki współpracy zagranicznej oraz obligował Województwo Podlaskie do udziału w pracach instytucji i stowarzyszeń międzynarodowych i międzyregionalnych. 
Obecnie Województwo Podlaskie prowadzi wielokierunkową współpracę z partnerami zagranicznymi, która obejmuje kontakty z:
•	regionami Litwy, Białorusi i Rosji, z którymi sąsiaduje Województwo Podlaskie;
•	regionami państw Unii Europejskiej;
•	regionami członkowskimi międzynarodowej organizacji Conference of Pheripheral  Maritime Regions (ang. CPMR – Konferencja Peryferyjnych Morskich Regionów Europy),   Województwo Podlaskie jest członkiem organizacji;
•	regionami członkowskimi Euroregionu „Niemen”.
Nasze województwo posiada podpisane porozumienia o współpracy z Obwodem Grodzieńskim na Białorusi, Autonomiczną Prowincją Bolzano we Włoszech, Włosko-Polską Izbą Handlową w Mediolanie, która posiada upoważnienie Rady Regionu Lombardii do reprezentowania regionu w kontaktach zagranicznych. Ponadto, podpisane zostały również deklaracje intencji współpracy z Autonomiczną Prowincją Trydent we Włoszech i Regionem Häme z Finlandii. Pomimo braku stosownych porozumień, bardzo istotne dla rozwoju naszego regionu jest utrzymywanie zainicjowanych ( i już przynoszących efekty w postaci wspólnych projektów) kontaktów z regionami takimi jak: Wermland w Szwecji, Departament Saone-et-Loire we Francji oraz Land Brandenburgii w Niemczech. W ramach Euroregionu Niemen prowadzona jest współpraca transgraniczna z Obwodem Grodzieńskim (Białoruś), Rejonami Alituskiem i Marijampolskim (Litwa) oraz Obwodem Kaliningradzkim (Federacja Rosyjska). 
Oprócz bezpośrednich kontaktów zagranicznych na płaszczyźnie regionów, Województwo Podlaskie realizuje także zadania współpracy z regionami państw sąsiadujących z Polską poprzez uczestnictwo w pracach dwustronnych komisji międzyrządowych do spraw współpracy transgranicznej (głownie polsko-białoruskiej i polsko-litewskiej).
Samorząd Województwa Podlaskiego współpracuje z instytucjami zarządzającymi Programami Sąsiedztwa w ramach Inicjatywy Wspólnotowej INTERREG III A, w zakresie ich wdrażania, zapewniając obsadę Regionalnego Punktu Kontaktowego w Urzędzie Marszałkowskim. Województwo Podlaskie uczestniczy w dwóch tego typu programach
1.	Programie Sąsiedztwa Polska-Litwa_Obwód Kaliningradzki (Federacja Rosyjska) INTERREG IIIA / TACIS CBC 2004-2006 
2.	Programie Sąsiedztwa Polska-Białoruś-Ukraina INTERREG IIIA / TACIS CBC 2004-2006
Samorząd Województwa prowadzi ponadto działania informacyjne i promocyjne w/w programów. Uczestniczy też w organizacji szkoleń i warsztatów dla potencjalnych beneficjentów w województwie, podejmując współpracę z Euroregionami. Pracownicy Regionalnego Punktu Kontaktowego pomagają beneficjentom w wypełnianiu wniosków składanych w ramach Programu INTERREG III A.
Na samorządzie województwa spoczywa zadanie udzielania informacji potencjalnym beneficjentom na temat innych programów INTERREG (jego komponentów B i C oraz ESPON i INTERACT). Samorząd Województwa pośredniczy w poszukiwaniu potencjalnych partnerów w województwie poprzez rozpowszechnianie propozycji projektowych. 
Województwo Podlaskie może aktywnie uczestniczyć we wszystkich wymienionych programach jako partner projektowy, zarówno na poziomie projektów transgranicznych w Programach Sąsiedztwa jak i na poziomie międzyregionalnym we współpracy z regionami innych państw europejskich.

Województwo Podlaskie uczestniczy w licznych projektach i działaniach wynikających ze współpracy transgraniczej i międzynarodowej, z których najważniejsze to: 

w dziedzinie kultury:
Filharmonia Białostocka 
•	Ogólnopolski Przegląd Młodych Dyrygentów im. Witolda Lutosławskiego /od roku 2006 charakter międzynarodowy/
Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu
•	Konkurs na wykonanie pisanki wielkanocnej w cyklu 5–letnim o charakterze europejskim,
Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury
•	Organizacja Międzynarodowych Spotkań Kolędowania Wiosennego z Konopielką, 
•	Realizacja projektu adresowanego do nauczycieli i instruktorów z zakresu pracy 
z recytatorami pt. „Niełatwa słów wymowa…”,
•	Realizacja projektu związanego z profilaktyką społeczną „W.A.N.N.A – NIE!” dla liderów i animatorów z warsztatów terapii zajęciowej,
•	Współorganizacja Dni Kultury Kresowej i Dni Kultuy Rosyjskiej,
•	Organizacja warsztatów twórczych z zakresu kultury ludowej (tkackie, garncarskie),
•	Realizacja Podlaskich Targów Wydawnictw Regionalnych „Od Małej Ojczyzny do Europy Ojczyzn”,
•	Festiwal Słowian i Bałtów – prezentacja kultur krajów Morza Bałtyckiego, 
•	Międzynarodowe Prezentacje Młodzieżowych Orkiestr Dętych „Wersal Podlaski”,
•	Współorganizacja Konkursu Recytatorskiego dla Polaków z zagranicy „Kresy”,
•	Międzynarodowy Festiwal Sztuki Wizyjnej - z zakresu grafiki komputerowej,
•	Prowadzenie Portalu Internetowego Podlaskich Ośrodków Kultury w języku angielskim, rosyjskim i niemieckim, w celu nawiązania kontaktów międzynarodowych,
•	Koncerty Zespołu Pieśni i Tańca „Kurpie Zielone” poza granicami kraju.
Teatr Dramatyczny im. Al. Węgierki
•	Współpraca w ramach „Euroregionu Niemen” /Białoruś, Litw, Rosja/ - wieloletni projekt współpracy teatralnej,
•	Prezentacje spektakli polskiej społeczności za granicą, 
•	Uczestnictwo w międzynarodowych festiwalach teatralnych np. w Kairze,
•	Utworzenie i współpraca przy tworzeniu wspólnych baz informacji turystyczno – ekologicznej po obu stronach dot. obu regionów pod nazwą „Bibliografia Niemen”.
Filharmonia Białostocka 
•	Międzynarodowe warsztaty orkiestrowe dla młodzieży Akademii Muzycznych /wydziałów instrumentalnych i dyrygentury/,
•	Międzynarodowe warsztaty orkiestrowe dla młodzieży Akademii Muzycznych. 
Ośrodek „Pogranicze” sztuk, kultur, narodów
•	Gra szklanych paciorków – program łączący działania edukacyjne i artystyczne, polegający na poszukiwaniu znaków i symboli pogranicza właściwych danemu miejscu / Białoruś – Nowogródek, Holszany, Grodno, na Litwie: Kiejdany, Wilno/. Jednym z celów jest wymiana odkryć kulturowych dokonanych przez dzieci 
w partnerskich ośrodkach,
•	Transgraniczna Klasa Dziedzictwa – Klasa Dziedzictwa Kulturowego - program adresowany jest do młodzieży licealnej, jest uzupełnieniem programów szkolnych, 
•	w zakresie wiedzy historycznej i literackiej, dotyczy poznania specyfiki kulturowej własnego regionu, narodu i krajów sąsiadujących.
Muzeum Podlaskie
•	Organizacja imprez promujących tradycyjną i współczesną sztukę ludową regionu – imprezy o charakterze ponadregionalnym, krajowym i międzynarodowym /Litwa, Białoruś/,
•	Rozwój współpracy z muzeami w Wilnie i Godnie w zakresie prowadzenia badań naukowych nad kulturą ludową,
•	Organizowanie wystaw ukazujących osiągnięcia muzeów /Litwa, Białoruś,/
•	Współpraca muzeum z organizacjami zrzeszającymi twórców ludowych Polski (STL), Litwy (LTS) i Białorusi,
•	Organizowanie imprez etnograficznych integrujących środowisko polonijne /Litwa, Białoruś/,
•	Współpraca z Państwowym Muzeum Historyczno – Archeologicznym w Grodnie /przygotowanie wystawy poświęconej Józefowi Jodkowskiemu/.
Muzeum w Tykocinie
•	Rozwój współpracy z muzeami w Wilnie i Grodnie w zakresie ewidencjonowania, dokumentowania i prowadzenia badań naukowych środowiska przyrodniczo – kulturowego,
•	Organizowanie konferencji naukowych informujących o dorobku instytucji poszczególnych państw w zakresie wspólnego dziedzictwa kulturowego.
Muzeum w Tykocinie
•	Współpraca z Muzeum Sztuki Współczesnej w Mińsku w obszarze wymian wystaw czasowych

w dziedzinie edukacji:
•	udział polskich nauczycieli z Białorusi, Litwy, Łotwy, Ukrainy, Kazachstanu w doskonaleniu organizowanym przez ODN w Łomży i CEN w Suwałkach,
•	współpraca MSZ w Suwałkach z Medyczną Szkołą w Wilnie w zakresie wymiany kadry i słuchaczy, wymiany wiedzy w zakresie metod kształcenia, udziału w seminariach,

w dziedzinie rolnictwa:
•	zagraniczne podróże studialne w celu zdobywania doświadczeń z zakresu rolnictwa oraz rozwiązań organizacyjnych i technologicznych w otoczeniu rolnictwa ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich.,
•	udział w konferencjach zagranicznych z zakresu wdrażania funduszy strukturalnych, zwłaszcza działań wdrażanych bezpośrednio w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego-Rolniczego,
•	Zapraszanie specjalistów zagranicznych oraz osób z doświadczeniem w realizacji SPO w celu podnoszenia kwalifikacji personelu,
•	porozumienia z zagranicznymi organizacjami pozarządowymi realizującymi statutowo działania wpisujące się w założenia regionalnej polityki rolnej Marszałka Województwa Podlaskiego.
Działania planowane do roku 2020

W ramach współpracy zagranicznej Województwa Podlaskiego w roku 2005 planowane jest podpisanie porozumień o współpracy z Obwodem Kurskim i Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej oraz Autonomiczną Republiką Krym na Ukrainie.
Jednym z narzędzi pomocnych w rozwijaniu zakresu współpracy, promowaniu naszego województwa na arenie międzynarodowej i reprezentacji regionu w instytucjach Unii Europejskiej będzie Biuro Regionalne Województwa Podlaskiego w Brukseli, które rozpocznie pracę w roku 2005.
Do 2020 roku planowane jest rozwijanie dotychczasowej współpracy z regionami partnerskimi, głównie w celu tworzenia wspólnych projektów służących rozwojowi regionów, które będą finansowane przez środki z funduszy strukturalnych i nowych instrumentów finansowych wprowadzanych przez Unię Europejską. Możliwe będzie też nawiązywanie współpracy z nowymi regionami partnerskimi o ile działania te będą zgodne z uchwałą Sejmiku Województwa Podlaskiego o Priorytetach Współpracy z Zagranicą. 

w dziedzinie edukacji:
•	podjęcie współpracy międzynarodowej w ramach programu edukacyjnego Socrates Comenius,
•	wymiana młodzieży w ramach praktyk zawodowych,
•	umożliwienie kształcenia w szkołach medycznych młodzieży z Białorusi, Litwy, Ukrainy,
•	organizowanie konkursu informatycznego „Moja szkoła w internecie” polegającego na prezentacji w internecie placówek oświatowych i nawiązanie współpracy między nimi,
•	organizacja współpracy i wymiany doświadczeń między placówkami doskonalenia nauczycieli,
•	realizacja projektu edukacyjnego „Przez miedzę” – cykl szkoleń połączonych z opracowaniem materiałów dydaktycznych mających na celu wspólne, uzgodnione prezentowanie kultury, historii oraz dnia dzisiejszego przez nauczycieli Polski, Litwy, Białorusi, Łotwy, Estonii, Rosji,
•	kontynuowanie współpracy ze Szkołą Medyczną w Wilnie przez MSZ w Suwałkach.

w dziedzinie kultury:
Filharmonia Białostocka 
•	Koncerty we wszystkich stolicach krajów nadbałtyckich min. Ryga, Tallin, Wilno 
Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu
•	„Europejskie stroje ludowe” wystawa czasowa od 2005 roku
Muzeum Rolnictwa im. Ks. K. Kluka w Ciechanowcu
•	Podlaskie Święto Chleba” od 2011 roku impreza o charakterze europejskim
•	„Konkurs Gry na Instrumentach Pasterskich” od 2004 r. o charakterze europejskim
•	Konkurs na wykonanie palmy wielkanocnej od 2013 impreza europejska
•	„Kongres historyczny krajów nadbałtyckich” od 2006 roku we współpracy z Duńskim stowarzyszeniem Weterynarii
•	Konferencja nt. mniejszości narodowych w Polsce i w krajach europejskich 2010 rok
•	Zjazd historyków dot. Historii Regionu 2012 r. /międzynarodowa/
•	Spotkanie o charakterze międzynarodowym przedstawicieli Towarzystw Regionalnych – 2014 r.
•	Współudział w utworzeniu polskiej zagrody w wiosce Styrcza, zwana Małą Warszawą w Mołdawi /konsultacje merytoryczne/ - w l. 2005 – 2008
Książnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego
•	Utworzenie i współpraca przy tworzeniu wspólnych baz informacji turystyczno – ekologicznej po obu stronach dot. obu regionów pod nazwą „Bibliografia Niemen”
•	Współpraca Książnicy Podlaskiej z Obwodową Biblioteką Naukową im. J. Karskiego w Grodnie /wspólne ubieganie się o środki z programów pomocowych UE/.
Teatr Dramatyczny im. Al. Węgierki
•	Współpraca w ramach „Euroregionu Niemen” /Białoruś, Litw, Rosja/ - wieloletni projekt współpracy teatralnej,
Ośrodek  „Pogranicze” sztuk, kultur, narodów
•	Akademia Miłoszowska – coroczne międzynarodowe sympozja poświęcone Czesławowi Miłoszowi, problemom współczesnego świata ,do którego odnosi się dzieło polskiego noblisty /etos pogranicza, tożsamość i zakorzenienie, światopogląd religijny, dialog międzykulturowy /sierpień 2005/,
•	Utworzenie Międzynarodowego Centrum Dialogu w Krasnogrudzie /ośrodek edukacyjno – kulturowy/ - współpraca trangraniczna , edukacja międzykulturowa, działalność badawcza program rezydencyjny dla pisarzy i tłumaczy, organizacja szkoleń, seminariów i konferencji, praca z dziećmi i młodzieżą, utworzenie stałej wystawy i izby pamięci poświęconej Czesławowi Miłoszowi i jego rodzinie; otwarcie Muzeum w 2005 r.
Muzeum w Tykocinie
•	Cykl przedsięwzięć naukowych, kulturalnych i edukacyjnych „Grodno i Tykocin – obrazy przyszłości” /przez 20 lat do 2025 r. do 600 – rocznicy nadania Tykocinowi praw miejskich/ poświęconych epokom i aspektom przeszłości Grodna i Tykocina ukazujące ich miejsce na Białorusi, w Polsce i Europie.

w dziedzinie rolnictwa:
•	realizacja międzynarodowych projektów z zakresu rozwoju obszarów wiejskich, zwłaszcza realizowanych w oparciu o fundusze europejskie,
•	realizacja projektów edukacyjnych wspierających kompetencje rolników województwa podlaskiego do konkurowania w warunkach wspólnej polityki rolnej, ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia młodzieży, zbadanie możliwości wykorzystania rozwiązań wspierających rolnictwo niskotowarowe, w tym wykorzystania końskiej siły pociągowej w oparciu o rozwiązania stosowane w wysokorozwiniętych krajach europejskich,
•	zbadanie możliwości zbytu produktów regionalnych w krajach Unii Europejskiej w oparciu o zarejestrowane produkty regionalne.

Przejścia turystyczne w Białowieży i na Kanale Augustowskim, to jeden z elementów planu modernizacji granicy wschodniej. Prowadzona budowa turystycznego przejścia granicznego Rudawka – Lesnaja oraz rekonstrukcja urządzeń hydrotechnicznych i kanału po stronie białoruskiej, w ramach modernizacji Kanału Augustowskiego, prowadzona jest w uzgodnieniu i we współpracy z Białorusią.

Priorytetowe europejskie korytarze transportowe, ustalone na Paneuropejskich Konferencjach Ministrów Transportu, to ciągi infrastruktury transportowej międzynarodowego znaczenia. Dzięki uruchomieniu i funkcjonowaniu trasy „Via Baltica” (biegnącej z Helsinek promem do Tallina, następnie jako połączenie drogowe Tallin-Ryga-Kowno do granicy polskiej w Budzisku i dalej przez Suwałki, Augustów, Białystok, Zambrów, Ostrów Mazowiecką, Wyszków, Radzymin do Warszawy) zaistnieje możliwość bezpośredniego powiązania drogą ekspresową krajów nadbałtyckich z regionem podlaskim i dalej z Europą Zachodnią i Centralną. Trasa ta, stanowić będzie najdogodniejsze połączenie lądowe z Europą Zachodnią, krajami bałkańskimi i Bliskim Wschodem. Posiadać będzie podstawowe znaczenie gospodarcze i polityczne.

XIII. Elementy niezbędne do realizacji strategii rozwoju województwa nie będące w kompetencji województwa

Kompetencje działalność samorządów województw wyznaczają: Ustawa o samorządzie województwa z dnia 5 czerwca 1998 r., Ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z dnia 13 listopada 2003r., Ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 27 marca 2003 r., Ustawa o zasadach wspierania rozwoju regionalnego z dnia 12 maja 2000 roku zastąpiona Ustawą o Narodowym Planie Rozwoju z dnia 20 kwietnia 2004 roku, głównych także Ustawa o finansach publicznych z dnia 26 listopada 1998r. głównych kolejne ustawy budżetowe.
Zarządzanie Funduszami Strukturalnymi regulują: Rozporządzenie Rady (WE) nr 1260/1999 z dnia 21 czerwca 1999 roku wprowadzające ogólne przepisy na temat funduszy strukturalnych, Rozporządzenie Rady (WE) nr 1164/94 z dnia 21 czerwca 1996 dotyczące ustanowienia Funduszu Spójności, Rozporządzenie Rady (WE) nr 1265/1999 z 21 czerwca 1999 roku nowelizujące Aneks II do Rozporządzenia (WE) nr 1164/94 ustanawiającego Fundusz Spójności.

Kompetencje województw w kwestii realizacji Strategii Rozwoju są ograniczone. 
Poważną barierę stanowią finanse. Województwo podlaskie z racji swej dużej powierzchni i małej gęstości zaludnienia otrzymuje stosunkowo niski procent wszystkich środków przeznaczonych w ramach budżetu państwa na rozwój regionalny (zarówno w ramach kontraktów wojewódzkich, jak też funduszy strukturalnych). Samorząd województwa wielokrotnie zgłaszał swoje uwagi w tej kwestii i nadal będzie postulował o zmianę algorytmu podziału środków. 
Trudności finansowe sprawia również założenie rocznego planowania budżetu państwa. Przykładem tego były Kontrakty wojewódzkie na lata 2001-2002, które w roku 2002 zostały zaneksowane – połowę środków zaplanowanych na 2002r. przesunięto na rok 2003. Spowodowało to problemy rozpoczętych zakończeniu rozpoczętych w 2001r. inwestycji, powodując straty finansowe beneficjentów. Wieloletnie planowanie budżetu pozwoliłoby na unikniecie w przyszłości takich sytuacji i zapewnienie samorządom stabilności w finansowaniu inwestycji.
Kontrakty powinny stać się elastycznymi instrumentami dostosowującymi się do zmieniających się uwarunkowań organizacyjnych, gdyż kontrakt będzie miał również fundamentalne znaczenie systemowe do właściwego programowania rozwoju regionalnego w następnym okresie programowania. Przedmiotem kontraktu powinien być co najmniej kilkuletni okres skoordynowanych działań ukierunkowanych na realizację celów, wynikających z dokumentów strategicznego planowania w skali krajowej i regionalnej.

Ponadto znaczna część środków przeznaczonych na rozwój województwa jest zarządzana centralnie. Utrudnia to rozwiązanie podstawowych problemów regionu, gdyż w wielu kwestiach są one analizowane globalnie lub w ogóle niezauważalna w kontekście polityki rozwojowej państwa, co często stanowi zahamowanie rozwoju regionu.
W celu jak najlepszego przygotowania i realizacji 16-u programów operacyjnych, istnieje potrzeba zmiany podziału kompetencji dotyczących realizacji zadań publicznych między poszczególnymi szczeblami samorządu terytorialnego a organami administracji rządowej, przy założeniu znaczącej roli samorządu województwa. Wraz z przesunięciem kompetencji z centrum do samorządów powinna pojawić się też zmiana ustawy o finansach publicznych umożliwiająca samorządom efektywną politykę regionalną.
Decentralizacja polityki regionalnej powinna polegać między innymi na przejęciu przez samorządy zadań, wykonywanych obecnie przez agencje państwowe głównie w sferze restrukturyzacji i modernizacji rolnictwa i obszarów wiejskich czy w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw.

XIV. Propozycja systemu monitorowania - w tym kategorie wskaźników

W celu zapewnienia efektywnego i oszczędnego wydatkowania publicznych środków finansowych istnieje potrzeba stworzenia spójnego systemu monitorowania Strategii, czyli śledzenie zarówno postępów w realizacji celów Strategii, jak i materializujących się priorytetów i działań. Ma to umożliwić ocenę prawidłowości i efektywności zadań oraz sprawne i elastyczne reagowanie na zmiany. Analiza powinna odbywać się w dwóch płaszczyznach, obejmujących ewolucję sytuacji wewnętrznej województwa podlaskiego oraz zmiany zachodzące w otoczeniu regionu. Oczywiste jest, że samorząd wojewódzki, odpowiadający za realizację polityki rozwoju na poziomie regionalnym, musi przyjąć na siebie obowiązek wprowadzenia systemu monitorowania. System ten, instytucjonalnie niezależny od organów samorządu, będzie przygotowywać okresowe sprawozdania dotyczące realizacji Strategii, jak również prowadzić analizę sytuacji społecznej i gospodarczej. W jego ramach przygotowywane będą okresowe sprawozdania dotyczące realizacji Strategii, jak również prowadzone analizy sytuacji społecznej i gospodarczej. Przygotowywane raporty będą postawą do oceny i aktualizacji celów i priorytetów rozwojowych. 
Przewiduje się monitoring Strategii, jako instrument kontroli przebiegu procesu realizacji zawartych w tym dokumencie zamierzeń.
Analiza dokonujących się zmian musi być prowadzona, stosownie do wewnętrznej struktury administracyjnej i organizacyjnej regionu, tj. na poziomie:
-	województwa,
-	powiatów,
-	gmin.
Mając na względzie konieczność bieżącego obserwowania zjawisk zachodzących w województwie w związku z realizacją Strategii Rozwoju, a także działalności jednostek samorządu terytorialnego w kierunku realizacji zamierzeń rozwojowych do procesu monitorowania strategii powinny być włączone jednostki samorządu terytorialnego województwa podlaskiego.
System monitorowania Strategii Rozwoju obejmuje obserwację realizacji celów strategicznych i priorytetów rozwoju oraz realizacji programu wojewódzkiego i projektów wynikających z następnych faz programowania rozwoju regionalnego. 
W związku z powyższym, w dalszych pracach nad aktualizacją tego dokumentu należy wyznaczyć szczegółową listę wskaźników, odpowiadających poszczególnym celom i priorytetom, zgodnie z którą odbywać się będzie monitoring Strategii.
System monitorowania Strategii Rozwoju ma zapewnić kontrolę efektywnej realizacji przyjętych programów, osiągniętych rezultatów i wpływu, jaki wywierają podejmowane działania oraz skutecznie informować i oceniać realizację – wdrażanie celów i priorytetów Strategii. Monitoring Strategii powinien umożliwić korygowanie działań, które nie przynoszą planowanych efektów i rezultatów, reagowanie na zmiany sytuacji w regionie oraz przedstawienie opinii publicznej rozliczenia przeznaczenia i wykorzystania publicznych środków finansowych przeznaczanych na wsparcie rozwoju regionalnego. 

XV. Instrumenty realizacji Strategii Rozwoju Województwa

Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego do 2020r. będzie realizowana przy pomocy następujących narzędzi finansowych:
1.	publiczne środki wspólnotowe tj. w szczególności środki funduszy strukturalnych oraz Funduszu Spójności. Obecnie są i w pierwszych latach członkostwa będą jeszcze także wykorzystywane środki funduszy przedakcesyjnych,
2.	inna publiczna pomoc ze środków zagranicznych,
3.	publiczne środki krajowe tj. środki budżetu państwa oraz państwowych funduszy celowych, środki budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz inne środki jednostek oraz form organizacyjno-prawnych sektora finansów publicznych,
4.	wkład własny beneficjentów pomocy obejmujący również kredyty i pożyczki, także poręczone lub gwarantowane przez uprawnione podmioty do udzielania poręczeń lub gwarancji.

Obecnie województwo podlaskie korzysta ze środków przedakcesyjnych w ramach programów pomocowych Unii Europejskiej: Phare, ISPA i SAPARD. Po włączeniu naszego kraju w struktury unijne, programy te zostały zastąpione przez fundusze strukturalne oraz Fundusz Spójności. Praktycznie jednak działania w ramach programu Phare oraz SAPARD, rozpoczęte przed akcesją będą kontynuowane do 2006 roku, a zobowiązania funduszu ISPA przejął z dniem akcesji Fundusz Spójności.

Bardzo duże znaczenie dla polityki rozwojowej województwa będą miały środki przekazywane w ramach instrumentów finansowych Unii Europejskiej (fundusze strukturalne, Fundusz Spójności, środki Europejskiego Banku Inwestycyjnego). Przy wykorzystaniu środków finansowych Unii Europejskiej obowiązuje zasada współfinansowania działań rozwojowych ze środków krajowych – odpowiedzią na to jest kontrakt wojewódzki. W latach 2004-2006 województwo podlaskie ze środków funduszy strukturalnych w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego ma szansę otrzymać 109 886 mln euro.

Obecnie są prowadzone prace nad perspektywą finansową Unii Europejskiej na lata 2007-2013. Z szacunków, uwzględniających te prace wynika, iż w okresie obowiązywania nowej perspektywy finansowej Polska mogłaby otrzymać środki w wysokości ponad 50 mld euro.
Szczegółowe przestawienie projektowanych środków finansowych oraz konkretnych źródeł i instrumentów ich transferu do regionu – na etapie prac nad założeniami aktualizacji Strategii Rozwoju Województwa – jest utrudnione ze względu na wstępny i wciąż podlegający dyskusjom charakter prac nad budżetem Unii Europejskiej na lata 2007-2013.

Wsparcie finansowe ze środków funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności

Wykorzystywanie funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności odbywać się będzie na podstawie umowy ramowej pomiędzy Polską i Komisją Europejską (tzw. Podstawy Wsparcia Wspólnoty), zawartej na podstawie wyników negocjacji nad przedstawionym przez Polskę Narodowym Planem Rozwoju 2007-2013. Podstawy Wsparcia Wspólnoty będą wdrażane poprzez programy operacyjne. Natomiast projekty funduszu Spójności realizowane będą w oparciu o Strategię wykorzystania Funduszu Spójności.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (ERDF)

ERDF współfinansuje działania zmierzające do zmniejszenia różnic w poziomie międzyregionalnego rozwoju gospodarczego UE, a w szczególności przedsięwzięcia służące ochronie środowiska naturalnego, infrastrukturze technicznej oraz związane z tworzeniem nowych miejsc pracy, badaniami naukowymi i transferem technologii. 
Z ERDF będą finansowane działania określone w Sektorowym Programie Operacyjnym „Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw”, w Sektorowym Programie Operacyjnym Transport i Gospodarka Morska oraz w Zintegrowanym Programie Operacyjnym Rozwoju Regionalnego. Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego jest w części finansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego.

Europejski Fundusz Społeczny (ESF), 

ESF współfinansuje działania związane z polityką zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich. Z EFS będą finansowane: w części Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego oraz Sektorowy Program Operacyjny Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnych (EAGGF) – Sekcja Orientacji, 

Fundusz ten współfinansuje działania związane z rozwojem rolnictwa i obszarów wiejskich. Z tego Funduszu będzie finansowany Sektorowy Program Operacyjny Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego Oraz Rozwój Obszarów Wiejskich.

Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa – (FIFG*)

Instrument finansuje inicjatywy służące restrukturyzacji rybołówstwa. Wsparcie dla tego sektora polega przede wszystkim na bezpośredniej pomocy np. w modernizacji floty, rozwoju gospodarstw rybnych, promocji produktów, służy także ochronie określonych obszarów morskich.
* Na okres 2007-2013 przygotowywany jest inny instrument wsparcia rolnictwa, który jednak uwzględniałby cele, które obecnie ma realizować FIFG

Fundusz Spójności

Współfinansuje projekty w dziedzinie ochrony środowiska oraz sieci transeuropejskie w zakresie infrastruktury transportu. Zakres działania Funduszu Spójności obejmuje pomoc o zasięgu krajowym, a nie regionalnym jak to ma miejsce w przypadku funduszy strukturalnych. 

Wsparcie finansowe Inicjatyw Wspólnotowych

Aktualnie Kraje Członkowskie Unii Europejskiej mogą korzystać z czterech Inicjatyw Wspólnotowych: EQUAL, INTERREG III, URBAN oraz LEADER.
W latach 2004-2006 Polska będzie mogła korzystać jedynie z dwu Inicjatyw Wspólnotowych tj. EQUAL oraz INTERREG III. Podlaskie będzie bezpośrednio zainteresowane w szczególności programem INTERREG III, finansowanym ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (ERDF).
Celem Inicjatywy INTERREG III jest wspieranie współpracy przygranicznej, międzynarodowej i międzyregionalnej zarówno na zewnętrznych, jak i wewnętrznych granicach Unii.
W ramach Programu wydzielone zostały trzy komponenty:
•	A – współpraca przygraniczna,
•	B – współpraca transnarodowa,
•	C – współpraca międzyregionalna.

Podział środków INTERREG III alokowanych dla Polski w latach 2004-2006 przedstawia się w sposób następujący:
•	komponent A – 80 % - 177,09 mln euro
•	komponent B – 14% - 30,99 mln euro
•	komponent C – 6% - 13,28 mln euro

W ramach INTERREG III A (w podziale środków wg granic Polski) w latach 2004-2006 na tzw. „Granicą wschodnią” przewidziano min. 35% środków przeznaczonych na komponent A, tj. 61,98 mln euro.
Ponadto, województwo podlaskie będzie mogło korzystać, jako jedno z kilku polskich regionów, ze środków finansowych w ramach wszystkich programów komponentów B i C Programu INTERREG III.

Wsparcie instytucji finansowych i inne zagraniczne instrumenty finansowe

Europejski Bank Inwestycyjny

Od dnia 1 maja 2004 r. Polska stanie się członkiem Europejskiego Banku Inwestycyjnego i zasady wzajemnej współpracy pomiędzy Polską i EBI będą oparte o Statut EBI (protokół do Traktatu Akcesyjnego). 
Instrumentami EBI są kredyty bezpośrednie oraz kredyty z gwarancjami rządowymi, linie kredytowe za pośrednictwem banków (kredyty bezpośrednie i z gwarancją s.p.) oraz global loans (kredyty dla banków na pożyczki dla beneficjentów).
W oparciu o zawarte Umowy Ramowe dotychczas podpisano z EBI na rzecz Polski umowy kredytowe na ogólną kwotę ok. 7,23 mld EUR. Do głównych obszarów wsparcia należą:
•	infrastruktura drogowa,
•	likwidacja skutków klęsk żywiołowych (powodzie, osuwiska),
•	kredyty dla rządu na wsparcie budżetu państwa w zakresie prefinansowania projektów w ramach programów unijnych oraz w zakresie refinansowania wydatków poniesionych przez budżet państwa na programy inwestycyjne, 
•	bezpośrednie kredyty (za gwarancją s.p. i bez gwarancji) oraz linie kredytowe, za pośrednictwem banków komercyjnych dla samorządów (na wsparcie projektów infrastrukturalnych, w tym projektów w ramach Programów UE),
•	bezpośrednie kredyty (na gwarancji i s.p. i bez gwarancji) oraz linie kredytowe dla sektora prywatnego,
•	tzw. global loans dla pośrednictwem banków na pożyczki na warunkach komercyjnych dla samorządów i MSP.

Bank Światowy

Współpraca z Bankiem Światowym opiera się na 3-letniej strategii CAS - Country Assistance Strategy, przygotowanej wspólnie przez Rząd RP i Bank Światowy. Głównym celem Banku jest szeroko zakrojona pomoc finansowa i techniczna dla Polski w celu wsparcia transformacji gospodarczej i rozwoju ekonomicznego w następujących obszarach:
•	wsparcie rozwoju sektora prywatnego,
•	reforma sektora bankowego i finansowego,
•	odbudowa i poprawa infrastruktury,
•	restrukturyzacja sektorów szczególnie wrażliwych,
•	współpraca i wsparcie rozwoju sektora samorządowego,
•	ochrona środowiska.

Instrument finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego

Akcesja do Unii Europejskiej oznaczać będzie dla Polski przystąpienie do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) obejmującego państwa członkowskie UE oraz państwa członkowskie Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) – Islandię, Lichtenstein i Norwegię. Jednym z elementów porozumienia o rozszerzeniu EOG jest przyznanie Polsce i pozostałym nowym krajom członkowskim środków finansowych w ramach dwóch instrumentów finansowych: Mechanizmu Finansowego EOG oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Projekty realizowane w ramach tych programów powinny być komplementarne z działaniami współfinansowanymi ze środków funduszy strukturalnych, Funduszu Spójności, Inicjatyw Wspólnoty oraz innych środków pochodzących z UE.
Głównym celem Mechanizmu Finansowego EOG jest przyczynianie się do zmniejszania różnic ekonomicznych i społecznych w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego poprzez finansowanie grantów na potrzeby przedsięwzięć inwestycyjnych i rozwojowych w obszarach priorytetowych. Łączna kwota środków dostępna w ramach Mechanizmu Finansowego EOG wyniesie 600 mln EURO i zostanie przekazana przez państwa EFTA w rocznych transzach w wysokości 120 mln EURO w okresie od maja 2004 r. do kwietnia 2009 r. Przewiduje się, że 46,8% łącznej sumy środków (ok. 281 mln EURO) będzie przeznaczone dla Polski. Granty dostępne będą na potrzeby przedsięwzięć w następujących priorytetowych obszarach:
-	ochrona środowiska, ukierunkowana na redukcję zanieczyszczeń i promowanie odnawialnych źródeł energii,
-	promowanie zrównoważonego rozwoju poprzez lepsze wykorzystywanie i zarządzanie zasobami naturalnymi,
-	ochrona kulturowego dziedzictwa europejskiego, w tym rewitalizacja (odnowa) miast,
-	rozwój zasobów ludzkich m.in. poprzez promowanie wykształcenia i szkoleń; wzmacnianie potencjału administracyjnego oraz procesów demokratycznych w instytucjach samorządowych ,

Dodatkowo istnieje możliwość ubiegania się o granty na badania akademickie prowadzone w w/w obszarach priorytetowych.

Norweski Mechanizm Finansowy

W ramach Norweskiego Mechanizmu Finansowego wspierane będą przedsięwzięcia mające na celu zredukowanie dysproporcji społecznych i ekonomicznych na terenie EOG. Realizacja tego celu będzie się przyczyniać do skonsolidowania zdolności nowych państw członkowskich do wzięcia pełnego udziału w wewnętrznym rynku rozszerzonego Europejskiego Obszaru Gospodarczego poprzez finansowanie grantów na priorytetowe przedsięwzięcia inwestycyjne. Środki finansowe zostaną wyasygnowane przez Królestwo Norwegii w łącznej kwocie 567 mln EURO i podobnie jak w Mechanizmie Finansowym EOG przekazywane będą w rocznych transzach w wysokości 113,4 mln EURO w okresie od maja 2004 r. do kwietnia 2009 r.
Polska ma otrzymać 49% całości środków, czyli ok. 278 mln EURO. Granty będą dostępne w tych samych sektorach co w ramach Mechanizmu Finansowego EOG, jednak z pierwszeństwem dla projektów w następujących dziedzinach:
-	wdrażanie przepisów z Schengen, wspierania Narodowych Planów Działania z Schengen, jak również umacnianie sądownictwa,
-	ochrona środowiska z uwzględnieniem umacniania administracyjnych zdolności wprowadzania w życie przepisów i procedur dotyczących projektów inwestycyjnych,
-	polityka regionalna i działania przygraniczne,
-	pomoc techniczna przy wdrażaniu acquis communautaire

Inne instrumenty wsparcia (funkcjonujące lub projektowane)

Środki na prefinansowanie wydatków związanych z realizacją projektów współfinansowanych ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej
Prefinansowanie polegać będzie na możliwości przejściowego finansowania zadań z pożyczki z budżetu państwa. Mechanizm ten jest konieczny z uwagi na fakt, iż dofinansowanie z pomocy strukturalnej Unii Europejskiej przekazywane jest jako refundacja, a więc po dokonaniu wydatku przez realizatora projektu i po zweryfikowaniu dokumentu potwierdzającego jego dokonanie.
Prefinansowanie ze środków budżetowych nie obejmuje jednostek nie należących do sektora finansów publicznych: Spółek Skarbu Państwa lub spółek komunalnych realizujących projekty. Jednostki samorządu terytorialnego mogą udzielić pożyczki utworzonym przez siebie spółkom. Jednostki, które otrzymają z budżetu państwa środki na prefinansowanie zobowiązane będą do otworzenia w Banku Gospodarstwa Krajowego rachunku bankowego do obsługi finansowej realizowanego projektu. 
W przypadku projektodawców, których nie obejmuje prefinansowanie oferowane z budżetu państwa istnieje możliwość prefinansowania wydatków oferowanych przez sektor prywatny, przede wszystkim do kredytów banków komercyjnych. Banki rozszerzyły swoją ofertę kredytową o kredyty pomostowe na finansowanie projektów, które częściowo będą refundowane ze środków z budżetu UE.

Współfinansowanie

Projekty realizowane w ramach programów z udziałem funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności będą mogły być współfinansowane ze środków budżetu państwa będących w dyspozycji poszczególnych ministrów, środków funduszy celowych, środków jst oraz rezerw celowych ujętych w budżecie państwa..
Ustawa budżetowa na 2004 r. zawiera m.in. środki na:
-	finansowe wspieranie nowych inwestycji, 
-	promocję eksportu, 
-	rozwój przedsiębiorczości.

W ustawie budżetowej ujęto także rezerwę celową m.in. na współfinansowanie projektów realizowanych w ramach programów finansowanych z funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności oraz programów finansowanych z funduszy przedakcesyjnych.
Na współfinansowanie projektów zostaną także wykorzystane środki funduszy celowych (Fundusz Pracy, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej).

Poręczenia i gwarancje Skarbu Państwa

Poręczenia lub gwarancje mogą być udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętych nimi kredytów lub emisji obligacji na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych zapewniających rozwój lub utrzymanie infrastruktury, rozwój eksportu dóbr i usług, ochronę środowiska, tworzenie nowych miejsc pracy, wdrażanie nowych rozwiązań technicznych lub technologicznych oraz restrukturyzację przedsiębiorstw. Skarb Państwa udziela również poręczeń lub gwarancji spłaty kredytów oraz zobowiązań wynikających z emisji obligacji przeznaczonych na:
•	finansowanie zakupu materiałów lub wyrobów gotowych na wykonanie dóbr inwestycyjnych przeznaczonych na eksport o wartości kontraktowej powyżej 10 mln EURO,
•	utworzenie przez banki linii kredytowych na sfinansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych jednostek samorządu terytorialnego, małych i średnich przedsiębiorstw oraz współfinansowanie programów lub projektów w ramach programów pomocowych UE.

Udzielanie poręczeń i gwarancji Skarbu Państwa leży w gestii ministra właściwego ds. finansów publicznych, jeśli wartość poręczenia lub gwarancji mieści się w przedziale od 5 mln EURO do 30 mln EURO. Jeżeli kwota ta przekracza równowartość 30 mln EURO, wówczas decyzję o przyznaniu poręczenia lub gwarancji podejmuje Rada Ministrów po wcześniejszym zaopiniowaniu wniosku przez ministra właściwego ds. gospodarki. Wnioski o wartości niższej niż 5 mln EURO rozpatrywane są przez Bank Gospodarstwa Krajowego.

Fundusz Poręczeń Unijnych

Celem jest utworzenie w Banku Gospodarstwa Krajowego Funduszu Poręczeń Unijnych, którego zadaniem będzie udzielanie gwarancji lub poręczeń na kredyty udzielane przez banki na realizowanie przedsięwzięć współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej.
Gwarancje lub poręczenia ze środków Funduszu mogą być udzielone, jeśli kwota jednostkowej gwarancji lub poręczenia nie przekracza 5 000 000 EURO.
Bank Gospodarstwa Krajowego może również w imieniu Funduszu gwarantować lub poręczać bankom ich portfel kredytowy. Kwota jednostkowej gwarancji lub poręczenia, w ramach portfela kredytowego, nie może przekroczyć 100 000 EURO. 
Warunkiem udzielenia gwarancji lub poręczenia jest ustanowienie odpowiedniego zabezpieczenia wymaganego przez Bank Gospodarstwa Krajowego oraz wniesienie opłaty prowizyjnej.
Gwarancją lub poręczeniem Funduszu może być objęta kwota kredytu oraz kwota zobowiązań wynikających z emisji obligacji przeznaczona na finansowanie nakładów:
-	refinansowanych ze środków Unii Europejskiej (do wysokości 80% kwoty kredytu),
-	wkładu własnego kredytobiorcy realizującego przedsięwzięcie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej (do wysokości 60% kwoty kredytu).

Gwarancją lub poręczeniem objęta będzie kwota główna kredytu bez odsetek. Środki Funduszu pochodzić będą przede wszystkim z oprocentowania rezerwy obowiązkowej banków.

Fundusz Rozwoju Inwestycji Komunalnych

Ustawa o Funduszu Rozwoju Inwestycji Komunalnych określa zasady wspierania rozwoju regionalnego poprzez udzielanie preferencyjnych kredytów na przygotowanie przez gminy oraz ich związki projektów inwestycji komunalnych przewidzianych do współfinansowania z funduszy Unii Europejskiej. Środki na działanie Funduszu pozyskiwane są głównie z budżetu państwa, odsetek od lokat wolnych środków Funduszu, inwestycji w papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski i papiery wartościowe gwarantowane lub poręczane przez Skarb Państwa, spłaty udzielonych kredytów, emisji obligacji BGK. Wysokość udzielanych kredytów przewidziana jest do poziomu 80 % zaplanowanych kosztów netto przygotowania projektu inwestycyjnego, nie więcej niż 500 000 zł w odniesieniu do poszczególnego projektu.
Fundusz będzie miał charakter odnawialny (rotacyjny), co oznacza, że jego środki w części przeznaczonej na kredyty będą zwrotnie zasilały Fundusz.

Fundusze poręczeniowe i pożyczkowe dla małych i średnich przedsiębiorstw

Rozbudowa systemu funduszy ma na celu zwiększenie dostępności do zewnętrznych źródeł finansowania, wzrost aktywności inwestycyjnej oraz wzrost aktywności do podejmowania działalności gospodarczej. Rozbudowa systemu funduszy odbywa się zgodnie z rządowym programem „Kapitał dla przedsiębiorczych”.

Krajowy Fundusz Drogowy

Krajowy Fundusz Drogowy powołany został z dniem 1 stycznia 2004 roku na mocy znowelizowanej w dniu 14 października 2003 roku ustawy o autostradach płatnych z dnia 27/10/1994. 
Celem utworzonego w BGK Funduszu jest zapewnienie dodatkowych (pozabudżetowych) środków publicznych na finansowanie sieci dróg krajowych. Do zadań Funduszu należy w szczególności gromadzenie środków finansowych i efektywne finansowanie zadań z zakresu przygotowania, budowy, przebudowy, remontów oraz utrzymania i ochrony autostrad, dróg ekspresowych i innych dróg krajowych, dla których zarządcą jest Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad.

Krajowy Fundusz Kapitałowy

Utworzenie Krajowego Funduszu Kapitałowego, ma na celu udzielanie wsparcia finansowego funduszom kapitałowym, inwestującym w małe i średnie przedsiębiorstwa.
Projekt ustawy o Krajowym Funduszu Kapitałowym, zakłada, że założycielem funduszu będzie Bank Gospodarstwa Krajowego.
Środki Funduszu pochodzić będą przede wszystkim ze środków Skarbu Państwa i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Banku Inwestycyjnego, a także z inwestycji dokonywanych przez Fundusz w funduszach kapitałowych i inwestycji dokonywanych w małych i średnich przedsiębiorstwach
Wsparcie finansowe będzie udzielane funduszom kapitałowym głównie w formie obejmowania i nabywania udziałów lub akcji, nabywania certyfikatów inwestycyjnych i jednostek uczestnictwa, nabywania obligacji, udzielania pożyczek oraz gwarancji i poręczeń, a także udzielania bezzwrotnych dotacji na sfinansowanie części kosztów przygotowania inwestycji i monitoringu portfela inwestycyjnego funduszu uzupełnienie działań realizowanych ze środków funduszy strukturalnych.

Partnerstwo publiczno-prywatne

Ideą partnerstwa publiczno-prywatnego jest pobudzenie inwestycji sektora publicznego, zwłaszcza infrastrukturalnych, poprzez stworzenie optymalnych warunków dla przedsięwzięć publicznych z udziałem partnerów prywatnych. Rozwój PPP jest podyktowany głównie ograniczeniami publicznych środków finansowych na pokrycie wydatków inwestycyjnych oraz wysiłkami na rzecz poprawy jakości i efektywności usług publicznych. Celem projektu ustawy jest stworzenie optymalnych ram prawnych dla przedsięwzięć publicznych z udziałem partnerów prywatnych, a także usunięcie przeszkód, które w obecnym systemie prawnym powodują, że przedsięwzięcia PPP obarczone są dużym ryzykiem dla obydwu stron. Ustawa ma upoważnić podmioty publiczne i partnerów prywatnych do zawiązania współpracy w formie umowy PPP w celu wykonywania zadań.

Samorządowo-rządowe operacyjne programy rozwoju regionalnego dla obszarów problemowych

W ramach tego instrumentu opracowano w 2003 r. dwa regionalne programy: „Program łagodzenia w regionie śląskim skutków restrukturyzacji zatrudnienia w górnictwie węgla kamiennego” oraz „Zintegrowany program łagodzenia skutków restrukturyzacji górnictwa, hutnictwa oraz wielkiej syntezy chemicznej na terenie Województwa Małopolskiego”. Oba te programy są wynikiem konieczności podjęcia działań restrukturyzacyjnych w określonych regionach i branżach, które prowadziłyby do szybkich zmian na poziomie podmiotów gospodarczych, sprzyjających podnoszeniu efektywności gospodarowania czynnikami produkcji i wzrostowi konkurencyjności. Działania podejmowane w ramach tych programów współfinansowane są ze środków z pożyczki zaciągniętej przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej w Banku Rozwoju Rady Europy (BRRE) w wysokości 25 mln. EURO, przeznaczonej na wsparcie „Funduszu dla Śląska”. Obecnie trwają prace nad wnioskiem o drugą pożyczkę z BRRE mającą wesprzeć oba programy.

Kontrakty Wojewódzkie

Kontrakt wojewódzki (zgodnie z ustawą o Narodowym Planie Rozwoju) stanowi umowę między stroną rządową i samorządową. W obecnej sytuacji kontrakt wojewódzki staje się elementem Narodowego Planu Rozwoju, który łączy w sobie realizację programów operacyjnych odnoszących się do poszczególnych województw współfinansowanych ze środków wspólnotowych z realizacją programów operacyjnych finansowanych wyłącznie ze środków krajowych. Kontrakt wojewódzki stanie się podstawowym instrumentem wspierania rozwoju regionalnego..
Kontrakt wojewódzki określa zakres tryb i warunki realizacji zadań wynikających z programów wojewódzkich, które uzyskały wsparcie rządu oraz zadań należących do spraw nadzorowanych przez ministrów właściwych, które wspierane były przez jednostki samorządu terytorialnego i inne uprawnione podmioty. Sposób programowania oraz zasady wdrażania i oceny są zbliżone do zasad, które będą obowiązywały przy wdrażaniu programów rozwoju regionalnego współfinansowanych przez fundusze strukturalne.
Konieczna jest zmiana podejścia do roli kontraktu wojewódzkiego. Wymagać to będzie dalszej ewolucji regulacji prawnych z zakresu polityki regionalnej. Kwestią zasadniczą będzie przywrócenie kontraktowi istoty umowy, której przedmiotem będzie co najmniej kilkuletni (np. 5 letni) okres skoordynowanego działania nakierowanego na realizacje uzgodnionych celów, wynikających z dokumentów strategicznego planowania w skali krajowej i regionalnej. Należy podkreślić, że będzie to podstawowy instrument umożliwiający powiązanie strategii rozwoju regionów z Narodową Strategia Rozwoju Regionalnego i Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania Kraju. Wydaje się właściwe odejście od – jako jedynie możliwego – rozwiązania, gdzie stroną samorządową jest zawsze reprezentacja samorządu jednego województwa i wprowadzenie możliwości zawierania kontraktów regionalnych, z kilkoma województwami, dla realizacji wspólnych przedsięwzięć rozwojowych wynikających z NSRR Potrzebny jest powrót do pierwotnego znaczenia kontraktu ustalającego cele rozwojowe, realizowane zgodnie przez rząd i samorząd na obszarze co najmniej 1 województwa. Kontrakt powinien obejmować cele istotne dla polityki regionalnej państwa, a więc warunkujące regionalny rozwój państwa jako całości oraz cele rozwojowe województwa lub kilku (regionu) warte wsparcia z punktu widzenia polityki państwa. Polityka rozwoju województwa powinna być realizowana w oparciu o finansowanie ze środków sam. wojewódzkiego i funduszy zewnętrznych, w tym z UE, uzyskanych na podstawie opracowanych samodzielnie przez województwo programów operacyjnych. Cele polityki regionalnej państwa ujęte w polityce rozwoju województwa i realizowane przez samorząd województwa powinny być wspierane ze środków budżetu państwa i funduszy zewnętrznych, w tym UE, pozyskanych przez rząd. Ramą prawną tego wsparcia powinien być kontrakt, a podstawa przedmiotowa i podmiotowa (1 województwo czy kilka) NSRR i NPR Przeanalizowania wymagają problemy rozwoju regionalnego uwzględniając aspekty przestrzennego zagospodarowanie kraju (abstrahując od granic administracyjnych województw). Już takie podejście do idei kontraktu wymaga unormowania zakresu polityki regionalnej państwa, przedmiotu tej polityki i stworzenia szerszego niż dotychczas wachlarza instrumentów jej realizacji (przede wszystkim finansowania). 

Proponowany nowy instrument rozwojowy dla wzmocnienia potencjału gospodarczego małych miast i miasteczek -„Rewitalizacja miast i miasteczek”

Celem nowego instrumentu rozwojowego jest skoncentrowanie działań prorozwojowych różnego typu na dominujących elementach struktury osiedleńczej Polski, znajdujących się w bardzo złej kondycji gospodarczej; nadanie silnego, skoncentrowanego impulsu rozwojowego wielu potencjalnym subregionalnym ośrodkom wzrostu. Instrument powinien pozwalać na przygotowanie, podjęcie i realizację, wzajemnie skorelowanych w ramach programu rozwojowego, projektów o zróżnicowanym charakterze (twarde i miękkie) nakierowanych na rozruch gospodarczy danego ośrodka miejskiego i prowzrostowe oddziaływanie na otoczenie (obszary wiejskie). Instrument powinien wspierać jednoczesne i skoncentrowane, planowe oddziaływanie w trzech obszarach problemowych:
•	gospodarka (przedsiębiorczość i powiązania ekonomiczne ), 
•	struktura i zachowania społeczne (zasoby ludzkie i edukacja) ,
•	substancja materialno-techniczna (budynki, przede wszystkim mieszkalne i infrastruktura) 

Nowy instrument powinien być adresowany do miast nie większych niż 100 000, dopuszczać finansowe, ograniczone do pułapu 25%, wsparcie budownictwa mieszkaniowego społecznego (w unijnym rozumieniu tej kategorii mieszkalnictwa) i koncentrować w stopniu znacznie większym niż inicjatywa URBAN II na generowaniu atrakcyjnych warunków do podejmowania działalności gospodarczej MSP i inwestowania kapitału prywatnego w sektor usług komunalnych i finansowych ( gwarancje, poręczenia, tworzenie kapitału zalążkowego) oraz optymalizowaniu zarządzania komunalnego. Nowy instrument powinien uzupełnić dotychczasową „ofertę” wspierania rozwoju miast (URBAN II/ URBAN PLUS) adresowaną do miast powyżej 100 000.

Przedsiębiorcy realizujących projekty z udziałem instrumentów polityki strukturalnej i regionalnej, finansowanych z publicznych środków wspólnotowych bądź krajowych będą mogli otrzymać te środki z uwzględnieniem zasad i warunków udzielania pomocy publicznej.