URZĄD MARSZAŁKOWSKI 
WOJEWÓDZTWA   PODLASKIEGO
DEPARTAMENT GEODEZJI, ROLNICTWA I MIENIA

			  			 

PROGRAM  ROZWOJU  ROLNICTWA
I OBSZARÓW WIEJSKICH
W LATACH
2003 - 2006

BIAŁYSTOK  2002 

SPIS  TREŚCI

WSTĘP												3

1. ANALIZA CZYNNIKOWA ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO	5  
1.1.	Warunki klimatyczne										5
1.2.	Warunki glebowe i klasyfikacja gleb								5 
1.3.	Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej województwa podlaskiego			5
1.4.	Zaopatrzenie rolnictwa w wodę									10
1.5.	Struktura agrarna województwa									10
1.6.	Agrotechnika i kultura gleb w województwie podlaskim					11
1.7.	Struktura upraw w województwie podlaskim							12
1.8. Zaplecze paszowe produkcji zwierzęcej								12
1.9. Pogłowie zwierząt gospodarskich w 2000 r. 							13

2. STAN INFRASTRUKTURY TECHNICZNEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH		15 
2.1. Stan zaopatrzenia w wodę ludności terenów wiejskich						15 
2.2. Systemy odprowadzenia i oczyszczania ścieków						16
2.3. Gospodarka odpadami										16
2.3.1. Odpady komunalne									16
2.3.2. Odpady przemysłowe									17 
2.3.3. Odpady niebezpieczne									17  
2.4. Telekomunikacja											17
2.5. Energetyka											17
2.6. Drogi lokalne											18
2.7. Wyposażenie techniczne gospodarstw rolnych							18

3. ANALIZA DEMOGRAFICZNA OBSZARÓW WIEJSKICH
  WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO								19
3.1.	Rynek pracy, bezrobocie na obszarach wiejskich województwa podlaskiego			20

4. GOSPODARKA NA OBSZARACH WIEJSKICH
   WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO 								21
4.1. Przetwórstwo rolno-spożywcze									21
4.2. Działalność pozarolnicza									25
4.3. Gospodarka leśna i przemysł drzewny w województwie podlaskim				27 

5. CELE 												28

6. ANALIZA SWOT										29

7. PRIORYTET I 											30
7.1. Działania w ramach realizacji Priorytetu I							32
7.1.1. Poprawa stanu retencjonowania wody na obszarze województwa			32
7.1.2. Dalszy rozwój infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich Podlaskiego	33
7.1.3. Pomoc mieszkańcom obszarów wiejskich w znalezieniu zatrudnienia
         		i alternatywnych źródeł dochodu							34
7.1.4. Stworzenie Systemu Informacji o Obszarach Wiejskich
          		Województwa Podlaskiego								35

8. PRIORYTET II 											37
8.1. Działania  w ramach realizacji Priorytetu II							39
8.1.1. Mobilizacja środków w skali regionu na rzecz marketingu mleka				          i jego przetworów									39
8.1.2. Wspieranie powstawania regionalnego rynku mięsa czerwonego
           		i jego przetworów									40
8.1.3. Wsparcie rozwoju regionalnych rynków rolnych i ogrodniczych			41	8.1.4. Zwiększenie lesistości w województwie podlaskim					41   
8.5. Rozwijanie rolniczej  produkcji pozażywnościowej						43

9. HARMONOGRAM WDRAŻANIA								45            

10. WDRAŻANIE PROGRAMU									46
         
11. MONITORING I OCENA									47

12. PARTNERZY REALIZUJĄCY PROGRAM       						49

13. ZAŁĄCZNIKI          										50

					WSTĘP 

Sejmik Województwa Podlaskiego 28 sierpnia 2000 roku przyjął Uchwałą nr XXVI/195/2000 dokument pt. Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego do roku 2010. 
W Ustawie z dnia 5 czerwca 1998 o samorządzie województwa (Dz. U. nr 91 art. 11, pkt 3) określa się, że strategia rozwoju województwa jest realizowana poprzez programy wojewódzkie.
W województwie podlaskim to ustawowe zadanie będzie realizowane poprzez kilka programów sektorowych w tym Program Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich na lata 2003- 2006.
Prace nad Programem zostały zapoczątkowane przyjęciem uchwały Sejmiku Województwa Podlaskiego z 19 lutego 2001 nr XXXIII/257/01 w sprawie opracowania harmonogramu tworzenia Programu Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich. Zgodnie z przyjętym harmonogramem Zarząd Województwa powołał grupę roboczą, składającą się z przedstawicieli: Marszałka Województwa Podlaskiego,  Wojewody Podlaskiego, Starostw Powiatowych,  Wojewódzkiego Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Szepietowie oraz spółdzielczości mleczarskiej. 
Celem niniejszego programu jest: 
-	analiza prospektywna sytuacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich,
-	wskazanie kierunków modernizacji i restrukturyzacji rolnictwa i obszarów wiejskich,
-	określenie  problemów i wskazanie  działań zmierzających do poprawy warunków ekonomicznych i społecznych na obszarach wiejskich,
-	określenie listy partnerów, których współpraca jest niezbędna do rozwiązywania problemów mieszkańców obszarów wiejskich,
-	wskazanie możliwości pozyskiwania środków pieniężnych.
W Strategii Rozwoju Województwa Podlaskiego do roku 2010 sformułowano pięć celów strategicznych. Cele te są sobie równe pod względem wagi i znaczenia.
Cel strategiczny B określa województwo podlaskie jako obszar rozwoju gospodarczego, unowocześniania rolnictwa w dostosowywaniu do specyfiki przestrzeni produkcyjnej, tworzenia sprzyjających warunków dla rozwoju małej i średniej przedsiębiorczości.
W ramach Priorytetu 2, mówiącym o urozmaiceniu bazy ekonomicznej województwa, realizowane będą kierunki działań zmierzające do rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, turystyki i lecznictwa uzdrowiskowego, produkcji i usług oraz technologii informacyjnych.
Rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich w Priorytecie 2 realizowany będzie w czterech kierunkach:
-	tworzenia warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych do poprawy jakości i struktury rolniczej przestrzeni produkcyjnej,
-	wspierania specjalizacji i intensyfikacji produkcji rolnej, dostosowanej do potrzeb rynku żywnościowego, przetwórstwa rolno- spożywczego i eksportu,
-	stymulowania rozwoju otoczenia rolnictwa i wzrostu zatrudnienia poza rolniczego na wsi,
-	wspomagania przedsięwzięć zmierzających do poprawy warunków cywilizacyjnych życia i pracy ludności rolniczej. 
Bardzo ważnym celem dla naszego województwa będzie uruchomienie regionalnych mechanizmów konkurencyjnych wobec innych regionów Polski. Zdolność konkurencyjna regionu podlaskiego wynika między innymi z jego uwarunkowań naturalnych. Narzucają one regionowi pełnienie kilku funkcji wiodących, polegających na produkcji żywności „o podwyższonych parametrach jakościowych”, żywności funkcjonalnej oraz rozwoju przemysłu przetwórczego, bazującego na miejscowych surowcach. 
Szczególnie wysoką pozycję regionu w skali kraju wyznaczają cenne zasoby i walory przyrodnicze oraz niski stopień zanieczyszczenia środowiska (funkcja turystyczno- rekreacyjna).
Rozwój gospodarczy regionu nie może bazować na wykorzystaniu istniejących walorów środowiska tylko dla przetwórstwa spożywczego, czy rozwoju turystyki i rekreacji. Zasadniczym elementem rozwoju musi być rozwój struktur pozarolniczego zatrudnienia -     w oparciu o rozwój sektora małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) oraz rozwój „otoczenia okołobiznesowego”, infrastruktury technicznej, zwłaszcza komunikacji i transportu o znaczeniu ponadregionalnym.
Podstawą sukcesywnego, konsekwentnego tworzenia docelowej struktury organizacyjnej gospodarki żywnościowej (produkcji rolniczej i przetwórstwa rolno-spożywczego) w ujęciu krajowym i regionalnym oraz rozwoju obszarów wiejskich jest posiadanie kompleksowego, dynamicznego modelu przeobrażeń na miarę możliwości i potrzeb w perspektywie czasowej dającej się konkretnie przewidzieć.
Bez takiego modelu, określającego pożądane kierunki zmian strukturalnych, agrotechnicznych, organizacyjnych i społeczno-ekonomicznych, nie można prowadzić racjonalnej i efektywnej polityki przemian i efektywnej ekonomicznie alokacji środków finansowych z budżetu państwa, a także wykorzystania środków pomocowych z Unii Europejskiej.

1.ANALIZA CZYNNIKOWA ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA
   PODLASKIEGO

1.1. Warunki klimatyczne
W województwie podlaskim klimat charakteryzuje się względnym kontynentalizmem, tj. długą zimą (100-120 dni), stosunkowo krótkim przedwiośniem, najkrótszym w Polsce okresem wegetacyjnym i najniższą średnią temperaturą roczną (od 5,6 do 7 0C). Suma opadów rocznych na terenie województwa waha się od 550 mm do 700 mm i nie odbiega od wartości dla całego kraju. Przeciętna liczba z opadem waha się od 170 do 190 dni w ciągu roku. Te cechy klimatu sprawiają, że jest on stosunkowo niekorzystny dla rolnictwa.

1.2. Warunki glebowe i klasyfikacja gleb
Na terenie województwa podlaskiego występują gleby wykształcone z polodowcowych piasków   i żwirów, glin i pyłów oraz współczesnych osadów torfowych, namułów, utworów aluwialnych, deluwialnych i piasków eolicznych. Największe obszary zajmują gleby wytworzone z piasków     i glin w typie gleb brunatnych i bielicowych, a następnie czarne ziemie i gleby bagienne.
W strukturze obszarowej największy areał  zajmują gleby IV (45,2%) i V (29,7%) klasy. 
W skali regionu najlepsze klasy gleb posiadają powiaty: wysokomazowiecki, bielski                      i zambrowski, zaś najmniej korzystne powiaty: kolneński, grajewski, augustowski, łomżyński        i sejneński.
W układzie przestrzennym  największy  odsetek  najlepszych kompleksów przydatności rolniczej (2,3 i 8) posiadają powiaty : sejneński (32,9% ogółu użytków rolnych), zambrowski (27,2%)         i augustowski (24,6%). Najsłabsze kompleksy gruntów ornych (6,7 i 9) występują w powiatach suwalskim (82,5%), kolneńskim (42,3%) i łomżyńskim (40,3%). Najlepsze kompleksy użytków zielonych posiadają powiaty: zambrowski (21,6%) oraz bielski (20,3%). Najsłabsze kompleksy użytków zielonych dominują w dolinach Narwi i Biebrzy, a więc w powiatach: grajewskim (26,1%) i monieckim (22,6%).

1.3. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej województwa podlaskiego 
Do oceny warunków rozwoju rolnictwa przyjęto tabelę waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej.

Tabela 1

     Powiat	      Wskaźnik  bonitacji	Ogólny 
wskaźnik jakości
rolniczej przestrzeni produkcyjnej	
	Jakości i przydatności rolniczej gleb	agroklimatu	Rzeźby
terenu	Warunków
  
wodnych 		
Augustowski	40,4	7,0	3,5	3,3	54,2	
Białostocki	40,1	7,3	4,0	2,9	54,3	
Bielski	46,2	7,9	4,1	3,5	61,7	
Grajewski	35,3	7,9	3,8	2,6	49,6	
Hajnowski	38,3	7,6	3,8	2,8	52,6	
Kolneński	35,7	8,1	3,7	2,1	49,6	
Łomżyński	37,8	8,0	3,8	2,5	52,1	
Moniecki	38,3	7,9	3,9	2,7	52,8	
Sejneński	38,4	5,1	2,9	2,1	48,5	
Siemiatycki	45,1	8,8	3,8	2,9	60,6	
Sokólski	40,1	7,6	3,4	2,7	53,3	
Suwalski	38,8	4,8	2,7	2,3	48,7	
Wysokomazowiecki	51,9	7,5	4,0	3,6	67,0	
Zambrowski	49,8	8,0	3,9	3,5	65,5	
Białystok   miasto	40,3	7,2	3,9	2,8	54,2	
Łomża      miasto	38,9	7,8	4,0	2,3	53,0	
województwo	41,0	7,5	3,7	2,8	55,0	
Polska 	49,5	9,9	3,9	3,3	66,6	

(IUNG Puławy 2000 r.)

Wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej dla województwa podlaskiego wynosi 55,0 punktów i jest najniższy w kraju (66,6). W ramach województwa wskaźnik ten wykazuje duże wahania dla powiatów od poniżej 50 punktów (sejneński, suwalski, kolneński i grajewski)  do 65-67 punktów (wysokomazowiecki i zambrowski).

Charakterystyka  rejonów (obszarów) przydatnych dla różnych systemów rolniczych
Ze względu na uwarunkowania przyrodniczo-organizacyjne oraz potencjalne możliwości produkcji rolnej w województwie podlaskim wydzielono 6 rejonów (obszarów) produkcyjnych. Dokonał tego zespół IUNG w Puławach w składzie: T. Dworakowski, A.Biesiacki, J. Kuźmicki. stosując skalę punktową metody Kopcia (załącznik 5).

Tabela 2: Wartość sumaryczna wskaźnika przydatności (SWP) dla wydzielonych rejonów (obszarów)
Nazwa rejonu (obszaru)	SWPI
(system integrowany)	SWPE
(system ekologiczny)	
mazowiecko- bielski	220	135	
łomżyńsko- kolneński	199	129	
moniecko-sokólski 	203	128	
biebrzański	215	214	
pojezierny	232	209	
wschodni	164	196	

Rejon mazowiecko-bielski
Obejmuje południowo-zachodnią część województwa, położoną w powiatach: bielskim, wysokomazowieckim, zambrowskim oraz w zachodnich częściach powiatów białostockiego         i siemiatyckiego. Jest to rejon o dobrych warunkach przyrodniczych dla produkcji rolnej       (tabela 3). W rejonie tym odsetek gleb marginalnych jest niewielki. Udział trwałych użytków zielonych jest zróżnicowany (15-30%). Obszary chronione stanowią zaledwie kilka procent powierzchni ogólnej (z wyjątkiem gmin Suraż, Tykocin, Choroszcz i Dobrzyniewo, gdzie ich powierzchnia wynosi 20- 40%).
Ze względu na dobrze rozwiniętą hodowlę bydła intensywność produkcji rolnej jest stosunkowo wysoka (250-350 pkt.). Również struktura obszarowa gospodarstw w rejonie jest korzystna (tabela 3).
Rejon ten predysponowany jest do systemu rolnictwa integrowanego, gdyż w 19 gminach sumaryczny wskaźnik przydatności dla rolnictwa integrowanego (SWPI) jest wyższy od 220 pkt. (w pełni przydatne), a w pozostałych na poziomie 180- 220 pkt. (przydatne). 
Natomiast pod względem rolnictwa ekologicznego dla większości gmin wskaźnik SWPE jest mniejszy od 140 pkt. (przydatne z ograniczeniem), a tylko w 5 gminach wartość wskaźnika przekracza 140 pkt. (tabela 2).
Rejon łomżyńsko-kolneński
Rejon ten zajmuje obszar powiatów: łomżyńskiego, grajewskiego i kolneńskiego, położonych w środkowo-zachodniej części województwa. Warunki przyrodnicze dla produkcji rolnej można określić tutaj jako średnie. Wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej jest niższy od średniej dla województwa o około 5 pkt. (około 50 pkt.). W rejonie tym gminy Zbójna i Turośl mają najgorsze warunki glebowe - wskaźnik waloryzacji RPP dla tych gmin wynosi 38 pkt. Gmina Turośl wyróżnia się dużą ilością (43,5%) dobrze zagospodarowanych użytków zielonych. W pozostałych gminach udział użytków zielonych jest zróżnicowany -   od 12% do 29% (średnio dla rejonu 21,7%). Lasy zajmują powierzchnię około 20%. Jedynie w gminie Zbójna powierzchnia ta przekracza 40%. Gleby marginalne stanowią w rejonie 18,6% ogólnej powierzchni. Najwięcej gleb marginalnych występuje w gminie Turośl i Zbójna – powyżej 30%. Również zakwaszenie gleb jest duże – gleby kwaśne i bardzo kwaśne stanowią 70 do 80% powierzchni. Najwięcej obszarów chronionych występuje w gminach Zbójna (100%), Turośl (64,6%) oraz Nowogród (41%). W pozostałych gminach udział obszarów chronionych jest niewielki. Pomimo nienajlepszych warunków glebowych, intensywność produkcji rolnej w regionie jest stosunkowo wysoka - 250-300 pkt. (z wyjątkiem gminy Zbójna, gdzie wynosi ona zaledwie 192 pkt.). Jest to efekt dobrze rozwiniętej hodowli bydła mlecznego, a w powiecie kolneńskim również tuczu świń. W rejonie przeważają gospodarstwa duże. Rejon ten jest predestynowany do produkcji w systemie integrowanym. Średnio dla całego obszaru sumaryczny wskaźnik przydatności dla produkcji integrowanej (SWPI) wynosi 199, a dla ekologicznej (SWPE) tylko 129. Jedynie    w gminach Zbójna (SWPE – 252) i częściowo Turośl ze względu na duży udział obszarów chronionych, powinna być rozwijana produkcja systemem ekologicznym.
Rejon moniecko-sokólski 
Obejmuje środkowo-wschodnią część województwa. W skład obszaru wchodzą: większa część powiatu sokólskiego i wschodnia część powiatu monieckiego. Warunki przyrodnicze do produkcji rolnej kształtują się na poziomie średniej w województwie (tabela 3).
Udział użytków zielonych jest duży (20-30%). Powierzchnia lasów jest mniejsza od 20%,             a jedynie w gminach Janów i Knyszyn lasy zajmują ponad 30%. 
Gleby marginalne tylko w dwóch gminach zajmują powierzchnię większą od 10%, w pozostałych udział tych gleb jest mniejszy. Podobnie jak w większości gmin województwa, gleby są zakwaszone i wymagają wapnowania. Obszary chronione stanowią zaledwie kilka procent powierzchni, a w niektórych gminach w ogóle nie występują. Tylko w gminach Sokółka i Knyszyn ich udział jest większy od 10%. 
Intensywność produkcji rolnej na tym obszarze jest mała do średniej (214-280 pkt.).
Przeważają tu gospodarstwa duże. W rejonie tym istnieją bardziej sprzyjające warunki do rozwoju produkcji integrowanej. Sumaryczny wskaźnik przydatności dla tego systemu (SWPI) wynosi średnio 203 pkt. (przydatne), a dla produkcji systemem ekologicznym tylko 128 pkt. (przydatne z ograniczeniem).
Rejon biebrzański
Zajmuje cztery gminy położone w dolinie Biebrzy, wchodzące w skład powiatów monieckiego     i augustowskiego. Warunki przyrodnicze do produkcji rolnej na tym obszarze są gorsze niż         w pozostałych rejonach (tabela 3). Gleby marginalne zajmują 13,5%. Trwałe użytki zielone stanowią 22,3%, natomiast lasy zajmują 30% ogólnej powierzchni. Ze względu na dużą kwasowość gleby wymagają wapnowania. Aż 66% obszaru jest prawnie chroniona (Biebrzański Park Narodowy i jego otulina). Intensywność produkcji rolnej jest na niskim poziomie - 238 pkt. W rejonie przeważają gospodarstwa duże. Ze względu na dużą powierzchnię  obszarów prawnie chronionych w rejonie tym powinno być rozwijane rolnictwo prowadzone ekologicznym systemem produkcji. Sumaryczny wskaźnik przydatności tego obszaru dla rolnictwa ekologicznego (SWPE) wynosi 214 (w pełni przydatne). W rejonie tym mogą też rozwijać się gospodarstwa prowadzone systemem integrowanym. SWPI dla tego obszaru wynosi 215 (przydatne). Obydwa systemy są przyjazne dla środowiska.
Rejon pojezierny
Obejmuje północną część województwa podlaskiego. W skład rejonu wchodzi 18 gmin położonych w powiatach: suwalskim, sejneńskim oraz augustowskim bez gmin Sztabin i Lipsk oraz gmina Rajgród, należąca do powiatu grajewskiego. Jest to obszar zróżnicowany pod względem warunków przyrodniczych (tabela 3). Są gminy w których wartość wskaźnika waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej jest wyższa od 60 pkt. (Augustów, Bargłów),   a w gminie Płaska wynosi tylko 36,2 pkt. Użytki zielone zajmują w rejonie średnio 17,7% ogólnej powierzchni. W gminie Płaska jest ich tylko 4%, a w gminie Rajgród aż 28,6%. Także powierzchnia lasów w poszczególnych gminach jest zróżnicowana. Średnio na całym obszarze lasy zajmują 28,2%. Jednak w 7 gminach powierzchnia ta jest mniejsza od 15%,      a w gminach Nowinka, Płaska i Giby przekracza 60%. Gleby marginalne zajmują w regionie 12% ogólnej powierzchni. Zakwaszenie gleb na tym obszarze jest mniejsze niż w innych rejonach, średnio jednak 64% gleb wymaga wapnowania. Aż 59% powierzchni rejonu zajmują obszary prawnie chronione. W gminach Nowinka, Krasnopol, Jeleniewo i Rutka Tartak powierzchnia chroniona stanowi powyżej 80%. Wśród obszarów chronionych wyróżniają się Wigierski Park Narodowy     i Suwalski Park Krajobrazowy. Intensywność produkcji rolnej jest zróżnicowana. Średnio dla całego rejonu wynosi ona 266 pkt. W 10 gminach, gdzie dobrze rozwinięta jest hodowla bydła      i tucz trzody, jest wyższa od 280 pkt., a w gminach Nowinka, Płaska i Giby - mniejsza od 230 pkt. Na obszarze tym gospodarstwa duże (powyżej 10 ha) stanowią aż 62%.
Generalnie w rejonie tym, ze względu na dużą powierzchnię obszarów chronionych, istnieją dobre warunki dla rozwoju systemów rolniczych przyjaznych środowisku. Na całym obszarze może być rozwijane rolnictwo w systemie integrowanym (SWPI- 232 pkt.), jak ekologicznym (SWPI - 209 pkt.). W gminach Płaska, Nowinka i Giby, gdzie powierzchnia obszarów chronionych przekracza 80%, szczególne znaczenie powinno mieć rolnictwo ekologiczne.

Rejon wschodni
Zajmuje środkowo-wschodnią część województwa, położoną w powiatach: sokólskim, białostockim, hajnowskim i siemiatyckim. Rejon ten charakteryzuje się słabszą jakością gleb.
Wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej wynosi 49,1 pkt.  i jest niższy od średniej dla województwa o 5,9 pkt. Trwałe użytki zielone zajmują na tym obszarze średnio 15,2%. Znaczną powierzchnię w rejonie stanowią lasy – średnio 49%. Największe obszary lasów występują w gminach: Mielnik, Narewka, Białowieża, Gródek, Supraśl, Czarna Białostocka (powyżej 60%). Na obszarze tym ponad 9% stanowią gleby marginalne. Większość gleb (ponad 82%) jest zakwaszona i wymaga wapnowania. Jest to rejon o dużym udziale obszarów prawnie chronionych – ponad 50% powierzchni. Znajdują się tu Białowieski Park Narodowy i Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej, liczne rezerwaty,    a także znaczne obszary chronionego krajobrazu w dolinach Bugu i Narwi.
Intensywność produkcji rolnej na tym obszarze jest bardzo niska i wynosi zaledwie 177 pkt. Również struktura obszarowa gospodarstw jest niekorzystna. Generalnie w regionie są niekorzystne warunki do produkcji rolnej. Sumaryczny wskaźnik przydatności dla produkcji w systemie integrowanym wynosi zaledwie 164 pkt. (przydatne z ograniczeniem). Nieco lepsze na obszarze tym są warunki dla produkcji metodami ekologicznymi Sumaryczny wskaźnik przydatności dla tego systemu (SWPE) wynosi 196 pkt. (przydatne). Lepsza przydatność rejonu do produkcji ekologicznej wynika z dużego udziału obszarów chronionych(powyżej 50%) oraz dużej lesistości (powyżej 49%). Jednym z podstawowych warunków powodzenia tej produkcji jest odkwaszenie gleb.
Z przedstawionej analizy wynika , że ze względu na uwarunkowania przyrodniczo-organizacyjne w rejonach mazowiecko-bielskim, łomżyńsko-kolneńskim, moniecko-sokólskim, a także pojeziernym, są dobre warunki do rozwoju produkcji systemem integrowanym. Natomiast rejony biebrzański i wschodni są bardziej predysponowane do rozwoju rolnictwa systemem ekologicznym. Także w rejonie pojeziernym (szczególnie         w gminach Nowinka, Giby i Płaska) powinny być rozwijane gospodarstwa prowadzone ekologicznym systemem produkcji. Obydwa systemy są przyjazne dla środowiska, co przy 30% udziale obszarów chronionych w ogólnej powierzchni województwa podlaskiego ma szczególne znaczenie.

Tabela 3: Wartość czynników szczegółowych dla rejonów produkcyjnych.

Rejon	JRPP	TUZ	PL	GM	GKw	OCH	IPR	SOG	
mazowiecko- bielski	62,6	21,3	20,8	6,4	74	7,6	288,0	42,2	
łomżyńsko- kolneński	50,1	21,7	20,0	18,6	78	19,4	273,0	57,8	
moniecko- sokolski	54,8	26,2	16,8	8,5	74	7,6	250,6	59,4	
biebrzański
	48,5	22,3	29,4	13,5	76	65,6	238,4	59,4	
pojezierny 	49,4	17,7	28,2	11,9	62	58,8	266,6	62,2
	
wschodni	49,1	15,2	49,0	9,2	82	50,2	176,8	26,8

IRPP – jakość rolniczej przestrzeni produkcyjnej, TUZ - % trwałych użytków zielonych, PL - % pow. zajmowanej przez lasy, GM - % pow. zajmowanej przez gleby marginalne (w stosunku do ogólnej powierzchni), GK - % gleb     b. kwaśnych i kwaśnych, OCH - % pow. prawnie chronionej, IPR – intensywność produkcji rolnej, SOG -                   % gospodarstw o pow. powyżej 10 ha.
Województwo podlaskie zakwalifikowane zostało do grupy pięciu województw posiadających niski potencjał produkcyjny w rolnictwie.
W województwie podlaskim wskaźnik określający stopień wykorzystania potencjału wytwórczego rolnictwa jest wyższy od średniej krajowej. Oznacza to, że potencjał wytwórczy rolnictwa w skali kraju wykorzystywany jest najlepiej w województwie podlaskim i wynosi on 113,4%.
Dobry poziom wykorzystania potencjału rolnictwa województwa spowodowany jest relatywnie dużą produkcją zwierzęcą (głównie bydła mlecznego). 

1.4. Zaopatrzenie rolnictwa w wodę			
Województwo podlaskie jest zagrożone ciągle deficytem wody, a retencyjność zbiorników wodnych wynosi zaledwie około 6%. Na terenie regionu istnieją duże możliwości i szanse do zmagazynowania wody odpływającej dotychczas jałowo poza granice województwa. Dla uzyskania większej retencyjności wód powierzchniowych uruchomiono Program Małej Retencji do roku 2015.
Niezależnie od przedsięwzięć inwestycyjnych, podejmowanych na rzecz retencji wodnej, na obszarze zlewni wodnej powinny być prowadzone konsekwentnie działania w ramach realizacji inwestycji melioracyjnych i hydrotechnicznych, które będą częścią programu magazynowania wód. Działania powinny objąć również np.: zalesiania, rekultywację nieużytków, odbudowę zespołów parkowych wraz z ich systemami wodnymi itp.
W województwie podlaskim zmeliorowano dotychczas 324801 ha użytków rolnych, tj. 56,5 % wszystkich potrzeb. Dalszą realizację tego zadania utrudnia brak środków finansowych.
Generalnie możemy stwierdzić, że warunki wodne do produkcji rolnej na terenie województwa są niekorzystne z uwagi na dominację gleb wytworzonych z piasków. Przeciętna wartość wskaźnika warunków wodnych wynosi 2,8, przy średniej dla kraju 3,3 (załącznik nr 1 na str 49). 
Warunki wodne dla gleb do produkcji rolnej przedstawiają się w województwie następująco:
- gleby uwilgotnione właściwie                                   -  24 %
- gleby okresowo odgórnie nadmiernie uwilgotnione  -  16 %
- gleby okresowo i trwale podmokłe                            -  12 %
- gleby okresowo suche 	                                       -  34 %
- gleby trwale suche                                                      -  14 %
Wśród użytków zielonych gleby o właściwym uwilgotnieniu stanowią ponad 40 % .
Potrzeby melioracyjne przedstawia załącznik nr 1 na str 49.
Prowadzone badania monitoringowe wód wykazują, iż stan czystości wód województwa ulega systematycznej poprawie.
W 1999 r. wyniki badań przedstawiały się następująco: brak było wód I klasy czystości, wody odpowiadające II klasie czystości stanowiły 30,6%, w klasie III było 54% wód, natomiast wody pozaklasowe stanowiły 17,5% długości kontrolowanych rzek  (809,0 km). 
Badania wód podziemnych w województwie przedstawiają się następująco: wody wysokiej jakości (klasa Ib) stanowiły 63,9%, średniej jakości (klasa II) – 12,7% i niskiej jakości (klasa III) – 23,4%.

1.5. Struktura agrarna województwa
Analizując strukturę agrarną możemy stwierdzić, że średnia powierzchnia gospodarstwa              w naszym  województwie jest większa od przeciętnej dla Polski (7,2 ha) i wynosi 11,3 ha użytków rolnych.
Gospodarstwa o powierzchni powyżej 10 ha wykorzystują ponad 75% UR, a w kraju średnia ta wynosi tylko 54%. W kilku powiatach (grajewski, kolneński, moniecki, sejneński, suwalski) przeciętna wielkość gospodarstwa przekracza już 12 ha UR. 
Czynnikiem utrudniającym gospodarowanie jest duże rozdrobnienie działek.

Tabela 4: Struktura obszarowa gospodarstw i ich udział we władaniu ziemią
Wielkość gospodarstwa ha
	Struktura obszarowa w %	Stopień koncentracji ziemi w poszczególnych grupach gospod. w %	
	Woj. podlaskie	Polska	Woj. podlaskie	Polska	
    1,0 – 5,0	25,3	56,1	6,1	20,7	
    5,0 – 10,0	28,8	23,9	18,0	25,7	
    10,0 – 20,0	32,7	14,5	43,1	28,2	
    20,0 – 50,0	12,7	4,8	24,6	14,8	
  Powyżej 50,0	0,5	0,7	8,2	10,6	
  Średnio	11,3	7,2	-	-	
Liczba działek w gospod	7,0	6,8	-	-	
Średnia wielkość działki ha	1,5	1,0	-	-	

W województwie podlaskim zostały już przeprowadzone i zakończone klasyczne scalenia (szachownica). Przeprowadza się aktualnie wymianę gruntów i scalenia gruntów leśnych oraz wspólnot gruntowych. Plan scaleniowo- wymienny w województwie podlaskim do roku 2006 przewiduje objęcie 11010ha. W 2001 r. w województwie podlaskim przeprowadzono scalenia 918 ha gruntów na sumę 612 tys. zł, w 2000 r. scalono 805 ha na kwotę 509 tys. zł, a w 1999 r. wykonano scalenia na 1230 ha na sumę 784 tys. zł.

1.6.  Agrotechnika i kultura gleb w województwie podlaskim
O niskim poziomie agrotechniki w województwie może świadczyć małe zużycie nawozów mineralnych. Na 1 ha użytków rolnych zużyto w 2000 roku 75,1 kg NPK. Stosunek N:P:K w dawce kształtował się w 2000 r. jak 1:0,40:0,41, a więc podobnie jak w roku poprzednim, co oznacza, że azot (N) stanowił 54,9%, fosfor (P2O5) 21,7% i potas (K2O) 23,4%. Proporcje te są od wielu lat nieprawidłowe, co ma niekorzystny wpływ na wzrost i plonowania roślin. Mała ilość fosforu i potasu w dawkach nawozowych, przy ponaddwukrotnie większym udziale azotu, powoduje w glebie zachwianie gospodarki wodnej i sprzyja wyczerpywaniu tych składników       z gleby.
Małe dawki nawozów (NPK i Ca) w połączeniu z niską zasobnością gleb i ich zakwaszeniem są podstawowymi czynnikami ograniczającymi plony, a dodatkowo takie gospodarowanie może doprowadzić do daleko posuniętej degradacji gleb.
Podstawowym wskaźnikiem oceny stopnia kultury gleb jest jej odczyn i zasobność                      w przyswajalne składniki pokarmowe. Badania gleb w roku 2001 wykazały, iż ponad 68% gleb jest nadmiernie zakwaszone co  wskazuje na konieczność wapnowania szczególnie w powiatach: białostockim, kolneńskim, łomżyńskim, siemiatyckim i sokólskim. Najczęściej pojawiające się niedobory łatwo przyswajalnych form fosforu, potasu, i magnezu występują w powiatach: suwalskim, siemiatyckim, łomżyńskim i kolneński. Należy  podkreślić, że silne zakwaszenie gleb, to nie tylko mniejsze plony wskutek toksycznego działania jonów glinu i manganu na korzenie roślin, to także niższa efektywność nawożenia oraz gorsze wykorzystanie innych elementów agrotechniki. Takie warunki powodują narażenie na wchłanianie metali ciężkich, głównie kadmu, ołowiu, co stwarza niebezpieczeństwo skażenia ziemiopłodów. Duży jest również udział gleb   (55- 60%) o niskiej i bardzo niskiej zasobności w fosfor i potas.

1.7.	Struktura upraw w województwie podlaskim		

	Wykres 1:Struktura upraw w 2000 r.

Z roku na rok zwiększa się udział zbóż w strukturze zasiewów. I tak w 2000 r. zboża zajmowały 569,9 tys. ha, tj. 76,8% wobec 73,2% w roku poprzednim. Jest to niekorzystny wskaźnik agroekologiczny. Ma to złe następstwa, ponieważ nie są zapewnione odpowiednie stanowiska     w zmianowaniu, ani warunki fitosanitarne (nasilają się choroby, zwłaszcza podsuszkowe).
Od wielu lat obserwuje się spadek zainteresowania rolników uprawą ziemniaków z uwagi na trudności ze zbytem jak i niekorzystne relacje cen ziemniaków do zbóż. Na potrzeby przemysłu skrobiowego  produkcję ziemniaków prowadzi 6000 gospodarstw. Zwiększa się zapotrzebowanie na ziemniaki pożądanych odmian konsumpcyjnych oraz odmian dla przemysłu spożywczego (frytki, chipsy).
Powierzchnia upraw przeznaczona pod zbiory buraków cukrowych w 2000 r. wynosiła 5468 ha i zajmowała 0,7% w strukturze zasiewów ogółem. Dalszy rozwój uprawy buraka cukrowego jest możliwy do docelowego areału bazy surowcowej Cukrowni Łapy  w wysokości 7000 ha.

1.8. Zaplecze paszowe produkcji zwierzęcej
Na zasoby paszowe składa się, poza produkcją zbóż i ziemniaków, produkcja pasz na trwałych użytkach zielonych i pasz w uprawie polowej na gruntach ornych. Do zbiorów        w 2000 r. pod uprawę roślin pastewnych w plonie głównym przeznaczono 473,0 tys. ha. Powierzchnia pastewnych w plonie głównym zmienia się ze względu na zmieniające się zapotrzebowanie na poszczególne gatunki roślin. Od dwóch lat notuje się spadek pogłowia bydła, owiec, koni i kóz,   w związku z czym maleją potrzeby paszowe. 
Powierzchnia trwałych użytków zielonych (bez gruntów nie będących gospodarstwami rolnymi) wynosiła 394,1 tys. ha i była mniejsza o 1,2% niż w poprzednim roku. Tendencja spadkowa wystąpiła zarówno w powierzchni użytków zielonych, która zmniejszyła się          w porównaniu z 1999 r. o 1,2%, jak  i w powierzchni pastewnych uprawianych na gruntach ornych, gdzie stwierdzono spadek o 8,9%.
Łącznie produkcja pasz z użytków zielonych w przeliczeniu na siano wyniosła 1404,4 tys. ton i była niższa  w porównaniu z poprzednim rokiem o 481,8 tys. ton, tj. o 25,6%.
W 2000 r. wśród trwałych użytków zielonych  najbardziej znaczącą pozycję zajmowały łąki trwałe. Powierzchnia ich wynosiła 240,1 tys. ha, tj. 63,6% powierzchni ogólnej, a uzyskane    z nich zbiory stanowiły 62,7% ogólnej produkcji siana.

1.9.  Pogłowie zwierząt gospodarskich  w 2000 r.					
W województwie podlaskim na 100 ha użytków rolnych przypadało 55,4 sztuk bydła ogółem, a w gospodarstwach indywidualnych wskaźnik ten wynosił 58,2 sztuk; dla Polski średnia obsada wynosiła 37,1 sztuk.
W województwie stada liczące od 3 do 9 krów stanowią 49,8% (w kraju 27,6%), w stadach od 10 do 29 krów znajduje się 15,8% (w kraju 4,0%). W kraju większość (68,3%) krów znajduje się w stadach od 1 do 3 sztuk. 

Wykres 2: Pogłowie bydła w latach 1997-2000 w tys. sztuk

Lata	1997	1998	1999	2000	
Bydło ogółem	687730	691154	685494	667490	
W tym krowy	344315	359325	381420	361139	

Obserwowane zmiany w pogłowiu bydła i krów mlecznych są wynikiem rezygnacji z dostaw         i produkcji mleka drobnych dostawców.  Inną tendencją jest powiększanie stad powyżej 10 sztuk krów oraz wymiana starych zwierząt.
Procesem ciągłym w stadach produkcyjnych jest prowadzona holsztynizacja i zakup lepszego materiału genetycznego. Efektem tych procesów będzie zmniejszanie się liczby dostawców mleka i zwiększanie wydajności jednostkowej mleka od krowy oraz obniżanie kosztów produkcji.

Tabela 5: Produkcja mleka 
Wyszczególnienie 	1998	1999	2000	1998	1999	2000	

Produkcja mleka w tyś. litrów
Na 100 ha użytków rolnych w tyś. l
Przeciętny roczny udój mleka od 1 krowy w litrach
Produkcja mleka na 1 ha UR	ogółem	W tym gospodarstwa indywidualne	
	1201241
97,3

3328
1000	1223158
101,0

3327
1019	1234333
102,5

3426
1028	1194416
103,1

3322
994	1217261
106,3

3322
1014	1228642
102,0

3422
1023	

W przeliczeniu na 1ha użytków rolnych produkcja mleka w województwie wynosiła ponad 1000 l i była najwyższa w kraju ( Polska 627 l/ha). 
W skali kraju najwięcej mleka skupiono w województwie mazowieckim i podlaskim.
Od paru lat dynamicznie rośnie wydajność jednostkowa od krowy. Przeciętna wydajność krów w ocenie użytkowości na terenie województwa wynosi 5321 kg i jest jedną  z najwyższych  w kraju.
Województwo podlaskie dodatkowo wyróżnia w Polsce wysoka obsada pogłowia krów na 100 ha UR. O ile w skali całego kraju obsada krów zmalała z 18,7 szt./100ha UR w 1996 r. do 16,5 szt./100ha UR w 2000 r. to w naszym województwie zwiększono obsadę krów odpowiednio z 25,4 szt./100 ha do 29,9 szt./100ha.
W rozpatrywanym okresie obsada krów w województwie mazowieckim utrzymała się na niezmienionym poziomie ok. 22 szt./100 ha UR, a w pozostałych województwach zanotowano spadek. Pogłowie krów w połowie 2000 r. koncentrowało się w następujących województwach: mazowieckim 17,5%( bo największe) oraz w podlaskim 11,1%, wielkopolskim 9,5%, lubelskim 9,0% i łódzkim 8,6%. Łącznie w tych 5 województwach było 55,7% krajowego pogłowia krów.
Powyższe wskaźniki i uwarunkowania naturalne jednoznacznie określają główny kierunek produkcji podlaskiego rolnictwa jakim jest produkcja mleczarska.
Pogłowie trzody chlewnej  na 100 ha gruntów ornych w 2000 r. wynosiło ogółem 118,3 sztuk, 
a pogłowie koni 4,7 sztuk.

Wykres 3: Pogłowie trzody chlewnej w latach 1997- 2000  w tys. sztuk

     
Pogłowie trzody chlewnej w latach 1997-2000 w tys. sztuk
lata	1997	1998	1999	2000	
Trzoda ogółem	973285	1075552	1084007	947899	
W tym lochy	90995	107593	102597	83182	

Potencjalnym priorytetem rolnictwa podlaskiego jest produkcja mięsa czerwonego czyli wołowiny, wieprzowiny i koniny. W województwie podlaskim  produkuje się 152,4 kg mięsa czerwonego (wołowina i wieprzowina) w przeliczeniu na 1ha UR (średnia krajowa 178,8 kg), oraz 150,9 kg mięsa w przeliczeniu na jednego mieszkańca to daje trzecie miejsce w kraju, gdzie średnia wynosi 85,3 kg na głowę. Specjalnością naszego regionu jest produkcja żywca końskiego, którego w 1999 r. wyprodukowano 5200 ton; jest on towarem eksportowym  wysyłanym tylko w postaci żywca rzeźnego.
W związku z brakiem zakładów przetwórczych mięsa tworzących duże bazy surowcowe na terenie województwa koniecznym jest zachęcenie takowych do tworzenia swojego zaplecza  surowcowego na tym terenie. Ważnym elementem w skali regionu będzie wylansowanie mięsa     z tego województwa na produkt specyficzny i charakterystyczny pod względem jakości i marki   w skali kraju. Utrzymanie i rozwój małych producentów będzie możliwy przy realizacji rynkowych strategii niszowych.

2.	STAN INFRASTRUKTURY TECHNICZNEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH

2.1. Stan zaopatrzenia w wodę ludności terenów wiejskich
Długość sieci wodociągowej na terenach wiejskich województwa na koniec 2000 r. wynosiła 7504,2 km. Od momentu utworzenia województwa podlaskiego, tj. od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2000 r. przybyło 13,75% sieci wodociągowej (1032,1 km).
Obecnie wskaźnik zwodociągowania województwa wynosi 70,4%. Wskaźnik ten kształtuje się od 3,7% do 100% na terenie różnych gmin.
Najważniejszymi problemami są obecnie: wyrównanie dysproporcji w zaopatrzeniu w wodę  z wodociągów komunalnych między gminami oraz dążenie do całkowitego zwodociągowania miast i wsi o zwartej zabudowie przy równoczesnej poprawie urządzeń uzdatniających wodę.

2.2. Systemy odprowadzania i oczyszczania ścieków
Kanalizacja sanitarna na terenach wiejskich znajduje się w 61 gminach, z tego w 12 jest to tylko kanalizacja lokalna, odbierająca ścieki z budynków mieszkalnych osiedli zakładowych z odprowadzeniem ich do oczyszczalni zakładowych lub zbiorników do wywożenia. Scentralizowane systemy kanalizacji sanitarnej posiada 36 ośrodków gminnych i 34 wsie,     w tym 21 włączonych jest do kanalizacji miejskiej Białegostoku, Bielska Podlaskiego, Czarnej Białostockiej, Łap, Łomży, Knyszyna,  Zambrowa, Suwałk.
Wskaźnik procentowy gospodarstw wiejskich, korzystających z kanalizacji sanitarnej jest ponadsiedmiokrotnie mniejszy od wskaźnika ich zwodociągowania.
Na terenach wiejskich województwa eksploatowane są 44 komunalne oczyszczalnie ścieków       o łącznej przepustowości 9271 m3/d w 34 ośrodkach gminnych i 10 wsiach. W realizacji są jeszcze dwie oczyszczalnie i po ich zrealizowaniu 54,3% ośrodków gminnych będzie posiadać urządzenia oczyszczające ścieki.
W województwie podlaskim produkowane jest 1,63% ogólnej ilości krajowej ścieków przemysłowych i komunalnych, które wymagają oczyszczenia i są one oczyszczane w 93,9%, a w kraju w zakresie 85,9%. Dla Polski wskaźnik ilości ścieków przemysłowych i komunalnych wymagających oczyszczenia, odprowadzanych do wód powierzchniowych    w 1998 r. wynosił    9,1 dam3/km2, a dla województwa podlaskiego - 2,3 dam3/km2. Był on najniższy w kraju. Ścieki nieoczyszczone w 1997 r. stanowiły 4,6% ilości wszystkich wytworzonych ścieków. 
Najważniejsze problemy do rozwiązania w zakresie gospodarki ściekowej to:
-	zebranie ścieków sanitarnych we wszystkich większych jednostkach osadniczych o zwartej zabudowie i oczyszczenie ich w stopniu zapewniającym ochronę wód ,
-	uporządkowanie gospodarki ściekowej na terenach o zabudowie  rozproszonej, 
-	zabezpieczenie cieków wodnych i wód podziemnych stanowiących bazę ujęć     komunalnych przed zanieczyszczeniami z wód opadowych, 
-	uporządkowanie gospodarki ściekowej w obrębie naturalnych zbiorników wodnych (jezior).  

2.3. Gospodarka odpadami 

2.3.1. Odpady komunalne
Utylizacja odpadów komunalnych na terenie województwa odbywa się przez składanie ich na 95 wysypiskach komunalnych, w tym  28 wybudowano lub zmodernizowano w ostatnich latach i tylko one spełniają wymogi ochrony  środowiska. Jedno wysypisko dla Suwałk posiada kompostownię o zdolności przerobowej 80 t/ dobę.
Wysypiska zajmują powierzchnię 175 ha na które wywieziono 1117tyś m3 odpadów stałych. Trafiają na nie odpady, które mogłyby być wykorzystane jako surowce wtórne, a także odpady niebezpieczne, gdyż brak jest selekcyjnej zbiórki odpadów komunalnych. Pilotażowe programy selektywnej zbiórki odpadów prowadzone są w Białymstoku , Hajnówce i Krypnie. 
Dotychczasowy sposób unieszkodliwiania odpadów stałych na terenach wiejskich oparty o tradycyjne wysypiska wiejskie, ulega zmianom na rzecz gromadzenia odpadów w kontenerach przejściowych i ich okresowemu wywożeniu na pobliskie urządzone wysypisko komunalne.

2.3.2.   Odpady przemysłowe
Na terenie województwa do 1999 r. nagromadzono 2336,8 tys. ton odpadów przemysłowych, w tym 2018,0 tys. ton odpadów nieorganicznych, co stanowi 86,7% ogólnej masy odpadów przemysłowych.
Województwo podlaskie w zakresie zanieczyszczenia powietrza pyłami z zakładów szczególnie uciążliwych emituje tylko 1,53% ogólnej ilości w kraju i 0,96% zanieczyszczeń gazowych.
Budowa i modernizacja obiektów służących zagospodarowaniu i utylizacji odpadów w obszarze wsi i gminy wspierana będzie dotacjami ze środków publicznych udzielanymi realizatorom, tj. głównie zarządom gmin i powiatów. Warunkiem uzyskania dotacji będzie budowa i modernizacja wysypisk zorganizowanych, wyposażonych w ekrany izolujące i zapewniające zbieranie wód odciekowych. 

2.3.3. Odpady niebezpieczne
W związku ze znaczną liczbą budynków mieszkalnych i inwentarskich pokrytych płytami azbestowo-cementowymi, należy spodziewać się dużego wzrostu ilości odpadów niebezpiecznych przy wymianie tych pokryć dachowych. Konieczne będzie wzmożenie kontroli w tym zakresie i stworzenie systemu utylizacji tych odpadów.

2.4. Telekomunikacja 
Liczba abonentów telefonicznych w województwie wynosi  312003, z tego w miastach 225825,    a na obszarach wiejskich 86178.
Wskaźnik nasycenia na 1000 mieszkańców wynosi 255,2   (dane z 31 grudnia 1999 r.), do tego dochodzi swobodny dostęp do telefonii komórkowej.
W ostatnich kilku latach zaznaczył się bardzo dynamiczny rozwój systemu telekomunikacyjnego. Zlikwidowane zostały duże zaległości w tej dziedzinie wobec innych województw co pozwoliło na znalezienie się w czołówce ogólnopolskiej pod względem wskaźnika liczby abonentów na 1000 mieszkańców. Na obszarze województwa została wykonana w 80% sieć linii światłowodowych oraz wymieniono przestarzałe centrale analogowe i ręczne na nowoczesne centrale cyfrowe. Zapewnia to wymagany standard usług telekomunikacyjnych pod względem ilości, jak i jakości. Pozostała do wykonania niewielka część robót w tym zakresie na terenie powiatów: zambrowskiego, suwalskiego, wysokomazowieckiego i białostockiego. Ważnym elementem rozwoju telekomunikacji jest budowa infrastruktury telekomunikacyjnej, umożliwiającej  dostęp do Internetu na obszarach wiejskich.
Rozwój telekomunikacji wiejskiej będzie realizowany przede wszystkim z własnych środków finansowych TP S.A. i operatorów koncesjonowanych.

2.5.    Energetyka
Modernizacja i dostosowanie sieci energetycznej do zaopatrzenia ludności wiejskiej i podmiotów działających na obszarach wiejskich, zwiększenie liczby odbiorców gazu z sieci do celów bytowych i produkcyjnych oraz uruchomienie alternatywnych źródeł energii (biomasa, biogaz, energia wiatrowa, wodna itp.), są głównymi celami rozwoju programu energetyki województwa podlaskiego przyjaznego dla środowiska.
Powszechne udostępnienie źródeł energii - elektryczności i gazu, jest niezbędnym czynnikiem poprawy warunków życia i prowadzenia działalności gospodarczej na terenach wiejskich. Trzy gazociągi transgraniczne z Rosji i Białorusi zapewniają perspektywiczne potrzeby zasilania województwa w gaz. Bardzo słabo rozwinięta sieć gazociągów przesyłowych w/c i dystrybucyjnych stwarza potrzebę zwiększenia dynamiki ich rozbudowy.
Obecnie istniejące źródła zasilania w pełni pokrywają zapotrzebowanie mocy i energii elektrycznej województwa.
Pozyskiwanie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych jest w województwie podlaskim w początkowym stadium rozwoju. Udział mocy z takich źródeł (8 małych elektrowni wodnych i 4 fermy wiatrowe) stanowi 1,28 MW, tj. zaledwie 0,4% w bilansie mocy elektrycznej województwa. Jak wynika z „Założeń polityki energetycznej państwa” (zgodnych z dyrektywami Unii Europejskiej), udział energii odnawialnej w bilansie paliwowo-energetycznym kraju powinien wzrosnąć z aktualnego do 7,5% w 2010 r. i do 14,0% w 2020 roku. 
Do rozwoju ferm wiatrowych nadają się obszary północnej i północno-wschodniej części województwa, zwłaszcza gminy: Wiżajny, Krynki i Sokółka, a do pozyskiwania energii wodnej służyć może szereg istniejących i projektowanych zbiorników wodnych małej retencji. Rozwój energetyki odnawialnej może wspomóc lokalne zasilanie w energię elektryczną północnej części województwa i poprawić warunki rozwoju infrastruktury turystycznej.

2.6. Drogi lokalne
Ogólna gęstość dróg obsługujących rolnictwo jest na większym obszarze województwa podlaskiego wystarczająca, lecz ich stan techniczny wymaga zarówno zmian w układzie przestrzennym, jak poprawy jakości nawierzchni.

Tabela 6: Stan ilościowy dróg gminnych, zakładowych i rolniczych na 31 grudnia 2000 r.
Wyszczególnienie	Ogółem stan w km	W tym : utwardzone
Km	Wskaźnik gęstości
Km/ 100km2	
Drogi gminne 
(bez lokalnych miejsk)	6979,93	1703.83	34,59	
Drogi zakładowe
(zamiejskie)	480,86	60,40	2,38	
Drogi dojazdowe do gruntów rolnych	23882,68	343,99	118,35	
Ogółem w województwie.
	31.343,47	2108,22	155,32	

Źródło: sprawozdanie RGŻ-14 z realizacji inwestycji dróg w gminach

2.7.   Wyposażenie techniczne gospodarstw rolnych
Poziom wyposażenia technicznego rolnictwa podlaskiego w podstawowe maszyny rolnicze jest dość dobry i zbliżony do przeciętnej kraju. Liczba ciągników wynosi 84,5 tys. sztuk, co daje 7 szt./100ha UR, w kraju 7,3 szt./100ha UR. Średnio na jeden ciągnik przypada około 15 ha użytków rolnych, na kombajn zbożowy 241 ha UR , a na kombajn ziemniaczany 214 ha UR. Znaczna część sprzętu jest wyeksploatowana. Z uwagi na słabą sytuację ekonomiczną gospodarstw indywidualnych proces wymiany sprzętu i maszyn na nowe przebiega bardzo powoli.
Ogólna charakterystyka wybranymi wskaźnikami obszarów wiejskich województwa podlaskiego w porównaniu ze średnimi dla Polski oraz stan infrastruktury technicznej na koniec 2000 r. przedstawiają załączniki nr 3 i 4 na stronie 54 i 55.
3.	ANALIZA DEMOGRAFICZNA OBSZARÓW WIEJSKICH WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO

Województwo podlaskie obok województw lubuskiego i opolskiego ma najmniejsze zasoby ludzkie w kraju. Liczba mieszkańców na koniec grudnia 2000 r. wynosiła 1.221.128 osób, co stanowiło 3,2% ogólnej populacji kraju. Gęstość zaludnienia (61 osób na 1 km2 ) jest  o połowę mniejsza od średniej krajowej (124 osoby). Wskaźnik ten jest zarówno atutem, jak i barierą rozwoju.
W 2000 r. w 3950 wsiach województwa mieszkało 507.186 osób (w tym 257.666 mężczyzn i 249.520 kobiet). 
Na przestrzeni ostatnich lat w województwie zauważalne jest sukcesywne zmniejszanie się liczby ludności wiejskiej (w przeciwieństwie do tendencji wzrostowej w kraju - wykres 4) oraz jej starzenie się. Wyludnieniu podlegają szczególnie obszary wiejskie położone we wschodniej części województwa (tereny przygraniczne).
Liczba ludności mieszkającej na wsi podlaskiej zmniejsza się każdego roku o ponad 3000 osób. Prowadzi to nie tylko do pogłębiania deformacji struktury demograficznej, ale również do wielu negatywnych zjawisk w sferze społecznej i ekonomicznej; zagraża to m.in. funkcjonowaniu gospodarstw rolnych oraz wywiera niekorzystny wpływ na tempo rozwoju gospodarczego i poziom życia ludności całego regionu.

Wykres 4: Zmiany odsetka ludności wiejskiej (1998–2001)
Do ujemnych zjawisk demograficznych zaliczyć należy również:
-	nadmierną migrację ze wsi do miast młodzieży bardziej wykształconej, 
-	przewagę mężczyzn nad kobietami na obszarach wiejskich, co powoduje spadek zawierania związków małżeńskich,
-	spadek przyrostu naturalnego.
Struktura wiekowa ludności wiejskiej województwa podlaskiego znacznie odbiega od średniej krajowej – niższy jest tu odsetek ludności w wieku przedprodukcyjnym (o 1,7 punktu procentowego) i produkcyjnym (o 3,7 pkt. procentowego - wykres 5). Jest to z jednej strony rezultat niskiej stopy przyrostu naturalnego na wsi podlaskiej w latach 90. (– 2,00 w 1999 r. wobec + 1,1 dla obszarów wiejskich w kraju), z drugiej natomiast – efekt selektywnej migracji (w 1999 r. saldo migracji wieś podlaska – miasto wyniosło – 0,5% ludności wiejskiej,               podczas gdy w skali kraju ten sam wskaźnik kształtował się na poziomie – 0,02%). 

Do miast migrują najczęściej ludzie młodzi i wykształceni. 

Wykres 5: Struktura wiekowa ludności wiejskiej w 1999 r.

Odpływ ludności z podlaskiej wsi do miasta ma tendencję malejącą: w 1990 r. wynosił 9,0 tys. osób, w 1995 – 6,6 tys., w 2000 – 5,6 tys. Jednocześnie obserwuje się stały strumień migracji miasto– wieś podlaska wynoszący w latach 90. około 3,5 tys. osób rocznie. Stąd też wartość salda migracji systematycznie maleje.

3.1. Rynek pracy, bezrobocie na obszarach wiejskich województwa podlaskiego
Na terenie województwa podlaskiego blisko połowa ludności pracującej (45,2%) zatrudniona jest w sektorze rolnictwa, podczas gdy średnio w kraju w rolnictwie pracuje 27,6% (wykres 6). Przekładając powyższe dane, 5,3% pracujących w sektorze rolnictwa w kraju to mieszkańcy województwa podlaskiego.